Tháo gỡ những “điểm nghẽn” trong chuỗi giá trị hồ tiêu tỉnh Lâm Đồng

Hội thảo "Giải pháp phát triển hồ tiêu bền vững tỉnh Lâm Đồng"

Được biết đến là "thủ phủ" cây hồ tiêu của cả nước, Lâm Đồng đang bước vào giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ. Không còn chạy theo sản lượng hồ tiêu, mà địa phương đang hướng tới xây dựng vùng nguyên liệu xanh, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về chất lượng, an toàn thực phẩm và phát triển bền vững. Sự chuyển dịch này không chỉ mở ra cơ hội nâng cao giá trị hạt tiêu Việt Nam mà còn tạo nền tảng để chinh phục những thị trường xuất khẩu cao cấp trong giai đoạn mới.

Lợi thế lớn, trước những “áp lực” thị trường xuất khẩu quốc tế

Lâm Đồng có diện tích hồ tiêu lớn nhất cả nước với hơn 37.000 ha, mỗi năm cung ứng cho thị trường từ 85.000 đến 95.000 tấn hồ tiêu, là địa phương sở hữu nhiều lợi thế, về điều kiện đất đai, thổ nhưỡng, con người, kỹ thuật… để tập trung phát triển vùng nguyên liệu hồ tiêu chất lượng cao và khẳng định vai trò quan trọng là vùng nguyên liệu trọng điểm trong chuỗi giá trị hồ tiêu Việt Nam.

Lâm Đồng có diện tích hồ tiêu lớn nhất cả nước với hơn 37.000 ha

Tuy nhiên, tỉnh Lâm Đồng cũng đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc xuất khẩu hồ tiêu duy trì năng suất, nâng cao chất lượng và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường xuất khẩu. Truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững và các quy định mới, đặc biệt là Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR), ngành hàng hồ tiêu của tỉnh đang đứng trước yêu cầu phải chuyển đổi mạnh mẽ nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Phần lớn diện tích hồ tiêu hiện vẫn được canh tác bởi các hộ nông dân nhỏ lẻ, phổ biến từ 0,5 đến 2 ha mỗi hộ. Sản xuất phân tán khiến việc áp dụng đồng bộ quy trình kỹ thuật, kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và xây dựng vùng nguyên liệu tập trung gặp nhiều khó khăn.

Đáng lo ngại hơn, năng suất hồ tiêu trong giai đoạn 2025-2026 có xu hướng suy giảm. Nhiều diện tích già cỗi, đất canh tác bị thoái hóa sau nhiều năm lạm dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật. Trong khi đó, các thị trường xuất khẩu chủ lực như Liên minh châu Âu (EU), Hoa Kỳ và nhiều quốc gia phát triển liên tục nâng cao các tiêu chuẩn về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, truy xuất nguồn gốc, trách nhiệm môi trường và đặc biệt là Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR).

Theo bà Hoàng Thị Liên, Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam (VPSA) cho biết, lợi thế cạnh tranh hiện nay không còn nằm ở sản lượng mà ở chất lượng, khả năng truy xuất nguồn gốc và việc tuân thủ các tiêu chuẩn về môi trường, lao động và phát triển bền vững. Theo Hiệp hội, nếu xây dựng được vùng nguyên liệu đạt chuẩn, minh bạch thông tin và đáp ứng các quy định mới như EUDR, hồ tiêu Lâm Đồng sẽ có nhiều cơ hội mở rộng thị phần, nâng cao giá trị xuất khẩu và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Bà Hoàng Thị Liên, Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam (VPSA)

Thực tế này đặt ra cho vùng sản xuất hồ tiêu tỉnh Lâm Đồng trước yêu cầu phải chuyển đổi từ tư duy phát triển dựa vào sản lượng sang mô hình sản xuất xanh, minh bạch và bền vững. Đặc biệt, tỷ lệ sản phẩm chế biến sâu còn thấp, phần lớn hồ tiêu vẫn xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu thô, làm giảm đáng kể giá trị gia tăng cũng như sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Theo ông Vũ Đình Cường, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng cho biết, phát triển hồ tiêu trong giai đoạn mới phải chuyển từ tư duy "tăng diện tích" sang "nâng cao chất lượng". Định hướng của tỉnh là duy trì ổn định quy mô khoảng 37.000 ha, tập trung phục hồi những vườn tiêu suy giảm năng suất, chuẩn hóa vùng nguyên liệu, phát triển giống sạch bệnh, mở rộng diện tích đạt các tiêu chuẩn VietGAP, hữu cơ và các chứng nhận quốc tế; đồng thời thúc đẩy chuyển đổi số, xây dựng mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và phát triển chuỗi liên kết từ sản xuất đến chế biến, tiêu thụ.

Ông Vũ Đình Cường, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng

Tháo gỡ những “điểm nghẽn” trong chuỗi giá trị hồ tiêu tỉnh Lâm Đồng

Theo ý kiến của các chuyên gia trong lĩnh vực sản xuất và phát triển ngành hàng hồ tiêu tại Hội thảo "Giải pháp phát triển hồ tiêu bền vững tỉnh Lâm Đồng”, những khó khăn của ngành hồ tiêu hiện nay không chỉ xuất phát từ áp lực thị trường mà còn bắt nguồn từ chính nội tại của chuỗi liên kết sản xuất.

Bà Hoàng Thị Liên, Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam (VPSA) cho biết, trong chuỗi liên kết giá trị hiện nay người nông dân giữ vai trò trung tâm trong quá trình xây dựng vùng nguyên liệu hồ tiêu bền vững. Để tháo gỡ những điểm nghẽn của chuỗi giá trị, mỗi hộ sản xuất cần chủ động thay đổi tư duy canh tác từ chạy theo năng suất sang chú trọng chất lượng, an toàn và phát triển bền vững; thực hiện nghiêm quy trình kỹ thuật, sử dụng vật tư nông nghiệp đúng quy định, ghi chép nhật ký sản xuất, tham gia truy xuất nguồn gốc và liên kết với hợp tác xã, doanh nghiệp. Việc nâng cao nhận thức, tuân thủ các tiêu chuẩn VietGAP, hữu cơ, Rainforest Alliance và các yêu cầu của thị trường như EUDR không chỉ giúp nâng cao giá trị sản phẩm mà còn tạo nền tảng để xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, đáp ứng yêu cầu xuất khẩu lâu dài.

Ở khâu giống và kỹ thuật, nguồn giống sạch bệnh có chứng nhận vẫn còn hạn chế. Phần lớn người dân tự nhân giống bằng phương pháp truyền thống nên khó kiểm soát các bệnh nguy hiểm như chết nhanh, chết chậm và tuyến trùng. Việc sử dụng phân bón vô cơ, thuốc bảo vệ thực vật kéo dài đã làm suy giảm hệ vi sinh vật có lợi, khiến đất bị thoái hóa và giảm khả năng chống chịu của cây trồng trước biến đổi khí hậu.

Trong khi đó, công tác quản lý vùng trồng còn nhiều bất cập. Dữ liệu sản xuất chưa được số hóa đồng bộ, việc ghi chép nhật ký canh tác chủ yếu thực hiện thủ công, thiếu liên thông giữa cơ quan quản lý, hợp tác xã và doanh nghiệp. Điều này gây khó khăn trong kiểm soát chất lượng cũng như đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc của các thị trường nhập khẩu.

Một hạn chế khác là nhiều nông hộ và hợp tác xã vẫn thiếu thông tin cập nhật về các quy định mới của thị trường quốc tế, nhất là giới hạn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật (MRLs), các tiêu chuẩn chứng nhận và yêu cầu thực hiện EUDR. Đây là khoảng trống cần sớm được lấp đầy nếu muốn giữ vững thị trường xuất khẩu.

Bà Lê Vũ Thùy Dung, Phó Giám đốc thương mại công ty XNK 2/9 Đắk Lắk (Simexco), cho biết, khó khăn lớn nhất hiện nay của xuất khẩu hồ tiêu không chỉ là đáp ứng các tiêu chuẩn về chất lượng sản phẩm mà còn là xây dựng một hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch, đáp ứng các quy định mới của thị trường EU, đặc biệt là EUDR. Doanh nghiệp phải đầu tư lớn cho số hóa dữ liệu vùng trồng, thu thập tọa độ GPS, bản đồ polygon, hồ sơ pháp lý về quyền sử dụng đất và quản lý toàn bộ chuỗi cung ứng. Trong khi đó, vùng nguyên liệu chủ yếu là các hộ sản xuất nhỏ lẻ nên việc thu thập, chuẩn hóa và cập nhật dữ liệu gặp nhiều khó khăn, đòi hỏi doanh nghiệp phải tăng cường liên kết với hợp tác xã và hỗ trợ nông dân trong quá trình chuyển đổi. Đây vừa là thách thức về chi phí, nhân lực và quản trị dữ liệu, vừa là điều kiện bắt buộc để duy trì và mở rộng thị trường xuất khẩu trong thời gian tới.

Bà Lê Vũ Thùy Dung, Phó Giám đốc thương mại công ty XNK 2/9 Đắk Lắk (Simexco), cho biết, Doanh nghiệp phải đầu tư lớn cho số hóa dữ liệu vùng trồng, thu thập tọa độ GPS, bản đồ polygon, hồ sơ pháp lý về quyền sử dụng đất và quản lý toàn bộ chuỗi cung ứng

Cũng theo ông Hà Ngọc Chiến, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Lâm Đồng cho rằng, ngành hàng hồ tiêu của tỉnh mặc dù có lợi thế về quy mô vùng nguyên liệu, song hạ tầng phục vụ sản xuất và logistics chưa đồng bộ; sản xuất vẫn chủ yếu theo quy mô nhỏ lẻ, phân tán, gây khó khăn cho việc áp dụng đồng bộ các quy trình kỹ thuật và xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn. Bên cạnh đó, tỷ lệ chế biến sâu còn thấp, mối liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp chưa chặt chẽ.

Là người trực tiếp sản xuất, ông Nguyễn Văn Bính, nông dân trồng tiêu tại xã Đức An, Lâm Đồng cho biết, bà con nhận thức rõ việc chuyển sang sản xuất theo hướng hữu cơ và bền vững là yêu cầu tất yếu để giữ thị trường xuất khẩu. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi còn gặp nhiều khó khăn do chi phí đầu tư ban đầu cao, thời gian cải tạo đất kéo dài, việc truy xuất nguồn gốc và tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế còn khá mới đối với nhiều hộ dân. Người trồng tiêu mong muốn tiếp tục được ngành chuyên môn, doanh nghiệp và hợp tác xã hỗ trợ về kỹ thuật, vật tư sinh học, chứng nhận và liên kết bao tiêu sản phẩm để yên tâm chuyển đổi.

Ông Nguyễn Văn Bính, nông dân trồng tiêu tại xã Đức An, Lâm Đồng cho biết, bà con nhận thức rõ việc chuyển sang sản xuất theo hướng hữu cơ và bền vững là yêu cầu tất yếu để giữ thị trường xuất khẩu

Nông nghiệp hữu cơ và tái sinh - hướng đi mới cho Hồ tiêu Lâm Đồng

Các chuyên gia nhận định, đây không chỉ là yêu cầu của thị trường xuất khẩu mà còn là giải pháp căn cơ để nâng cao giá trị và tính bền vững của ngành hàng hồ tiêu Lâm Đồng. Ông Nguyễn Văn Thiết, đại diện Rainforest Alliance Việt Nam, cho rằng nông nghiệp tái sinh sẽ là hướng đi lâu dài của ngành hồ tiêu. Theo ông, thay vì chỉ tập trung vào năng suất, cần coi trọng việc phục hồi sức khỏe đất, bảo tồn đa dạng sinh học, tăng cường che phủ đất, sử dụng phân hữu cơ và giảm phát thải khí nhà kính nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu.

Trong khi đó, các chuyên gia của Control Union lưu ý rằng yêu cầu minh bạch ngày càng trở thành điều kiện bắt buộc trong thương mại quốc tế. Mọi lô hàng xuất khẩu sang EU không chỉ phải đáp ứng ngưỡng dư lượng thuốc bảo vệ thực vật mà còn phải chứng minh được nguồn gốc hợp pháp, quy trình sản xuất an toàn và không liên quan đến hoạt động phá rừng.

Ông Nguyễn Văn Thiết, đại diện Rainforest Alliance Việt Nam, cho rằng nông nghiệp tái sinh sẽ là hướng đi lâu dài của ngành hồ tiêu

Theo các chuyên gia kỹ thuật về cây hồ tiêu, yếu tố quyết định sự bền vững của vườn tiêu không nằm ở việc tăng lượng phân bón hay thuốc bảo vệ thực vật, mà ở việc phục hồi sức khỏe đất. Đất giàu hữu cơ, hệ vi sinh vật phát triển cân bằng và đa dạng sinh học được duy trì sẽ giúp cây hồ tiêu tăng khả năng chống chịu sâu bệnh, giảm chi phí đầu vào và ổn định năng suất trong thời gian dài. Đây cũng là nền tảng của mô hình nông nghiệp tái sinh đang được nhiều quốc gia khuyến khích áp dụng.

Trước hết là mở rộng các mô hình sản xuất theo IPM, VietGAP, Rainforest Alliance, hữu cơ và nông nghiệp tái sinh; giảm dần phụ thuộc vào hóa chất, tăng sử dụng phân hữu cơ, chế phẩm sinh học và thực hiện nghiêm nguyên tắc "4 đúng" trong sử dụng thuốc bảo vệ thực vật.

Song song đó là đẩy mạnh chuyển đổi số thông qua xây dựng cơ sở dữ liệu vùng trồng, áp dụng nhật ký điện tử, mã QR và hệ thống truy xuất nguồn gốc để đáp ứng các quy định quốc tế, đặc biệt là EUDR.

Một giải pháp được nhiều đại biểu đánh giá cao là thúc đẩy ngành hàng hồ tiêu nhằm kết nối thường xuyên giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất. Đây sẽ là nơi chia sẻ thông tin thị trường, chuyển giao công nghệ, tháo gỡ khó khăn và tạo sự đồng thuận trong phát triển chuỗi giá trị. Bên cạnh đó, việc thu hút đầu tư vào chế biến sâu như sản xuất tiêu trắng, tiêu tiệt trùng, tinh dầu tiêu và các sản phẩm giá trị gia tăng sẽ góp phần nâng cao giá trị kinh tế của hạt tiêu Lâm Đồng.

Một trong những mô hình tiêu biểu là Hợp tác xã Hữu cơ Hoàng Nguyên xã Thuận Hạnh, tỉnh Lâm Đồng. Hiện hợp tác xã đã xây dựng vùng nguyên liệu gần 986 ha, trong đó khoảng 200 ha đạt các chứng nhận hữu cơ quốc tế như USDA Organic, EU Organic và JAS. Điểm khác biệt của mô hình là áp dụng phương thức canh tác dựa trên tự nhiên: duy trì thảm thực vật để nuôi dưỡng đất, phát triển hệ côn trùng có ích nhằm kiểm soát sâu bệnh sinh học, hạn chế tối đa hóa chất trong sản xuất. Nhờ đó, sản phẩm đáp ứng các yêu cầu khắt khe của nhiều thị trường xuất khẩu, đồng thời bảo vệ sức khỏe người sản xuất và môi trường sinh thái. Không chỉ sản xuất, hợp tác xã còn phối hợp với các cơ quan chuyên môn tổ chức tập huấn, chuyển giao khoa học kỹ thuật và hỗ trợ nông dân từng bước chuyển đổi sang mô hình sản xuất bền vững.

Hợp tác xã Hữu cơ Hoàng Nguyên xã Thuận Hạnh, tỉnh Lâm Đồng đã xây dựng vùng nguyên liệu gần 986 ha, trong đó khoảng 200 ha đạt các chứng nhận hữu cơ quốc tế như USDA Organic, EU Organic và JAS.

Quá trình chuyển đổi sang sản xuất theo tiêu chuẩn hữu cơ hoặc các chứng nhận quốc tế không hề dễ dàng. Khó khăn lớn nhất là chi phí đầu tư ban đầu, thời gian cải tạo đất kéo dài, yêu cầu ghi chép nhật ký sản xuất, kiểm soát vật tư đầu vào và thay đổi tập quán canh tác đã hình thành nhiều năm. Tuy nhiên, người dân cũng kỳ vọng khi có sự đồng hành của cơ quan chuyên môn, doanh nghiệp và hợp tác xã, sản phẩm sẽ được tiêu thụ ổn định với giá trị cao hơn, tạo động lực để tiếp tục chuyển đổi theo hướng bền vững.

Xây dựng thương hiệu hồ tiêu bền vững, hữu cơ của Lâm Đồng

Theo định hướng của tỉnh, Lâm Đồng sẽ duy trì ổn định diện tích hồ tiêu khoảng 37.000 ha đến năm 2030, không phát triển theo phong trào mà tập trung phục hồi vườn tiêu suy giảm năng suất, sử dụng giống có nguồn gốc rõ ràng, nâng cao chất lượng vùng nguyên liệu và tổ chức sản xuất theo liên kết, chuỗi giá trị. Cùng với mục tiêu đạt sản lượng khoảng 90.000 tấn, tỉnh sẽ đẩy mạnh áp dụng các tiêu chuẩn sản xuất hữu cơ và đa dạng hóa sản phẩm chế biến nhằm nâng cao giá trị gia tăng. Như lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng nhấn mạnh: “Phát triển hồ tiêu trong giai đoạn tới không chỉ là câu chuyện của diện tích và sản lượng, mà phải là câu chuyện của chất lượng, giá trị, trách nhiệm và phát triển bền vững”.

Cùng với việc xây dựng thương hiệu "Hồ tiêu bền vững tỉnh Lâm Đồng", Lâm Đồng hướng tới hình thành vùng liên kết sản xuất xanh, minh bạch thông tin, truy xuất nguồn gốc đầy đủ và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về môi trường, xã hội và quản trị. Để làm được điều này, theo ông Hà Ngọc Chiến, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Lâm Đồng, để phát triển ngành hồ tiêu bền vững, cần tập trung hướng dẫn người dân sản xuất theo đúng quy trình kỹ thuật, từng bước chuyển đổi sang tiêu chuẩn sản xuất hữu cơ đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Đồng thời, cần tăng cường liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp trong toàn bộ chuỗi giá trị ngành hàng nhằm bảo đảm đầu ra ổn định, nâng cao giá trị sản phẩm. Bên cạnh đó, việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ cao và chuyển đổi số trong sản xuất, quản lý vùng trồng, truy xuất nguồn gốc sẽ là giải pháp quan trọng để nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh của hồ tiêu Lâm Đồng trên thị trường quốc tế.

Trong bối cảnh nông nghiệp toàn cầu đang chuyển mạnh sang phát triển xanh, hạt tiêu Lâm Đồng không chỉ cần đạt năng suất và chất lượng, mà còn phải đáp ứng những tiêu chuẩn cao về môi trường và trách nhiệm xã hội. Đây chính là con đường để ngành hồ tiêu Việt Nam nâng cao vị thế trên thị trường quốc tế, đồng thời mang lại sinh kế bền vững cho người nông dân./.