Ngày 11-3, Thủ tướng Phạm Minh Chính ký công điện yêu cầu các bộ, ngành và địa phương chủ động điều hành sản xuất, tiêu thụ lúa gạo trong bối cảnh thị trường có nhiều biến động, bảo đảm lợi ích cho nông dân.

Tuy nhiên, ở nhiều thời điểm, người nông dân - chủ thể trực tiếp làm ra hạt gạo - vẫn chưa thực sự hưởng được lợi ích tương xứng, vẫn có tình trạng “được mùa mất giá” gây tâm lý bất ổn cho nông dân. Trong bối cảnh đó, việc tăng cường thu mua lúa gạo, ổn định thị trường và bảo đảm đầu ra cho sản phẩm được xem là giải pháp quan trọng nhằm bảo đảm lợi ích cốt lõi cho nông dân.

Nông dân vẫn đối mặt nhiều rủi ro

Trong chuỗi giá trị lúa gạo, người nông dân thường là khâu chịu nhiều rủi ro nhất. Sản xuất nông nghiệp phụ thuộc lớn vào thời tiết, dịch bệnh, chi phí đầu vào ngày càng tăng như giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, nhân công… Trong khi đó, giá lúa lại có lúc bấp bênh, phụ thuộc nhiều vào thị trường và khâu thu mua trung gian.

Không ít vụ mùa được mùa nhưng nông dân lại rơi vào cảnh “được mùa rớt giá”. Khi thị trường tiêu thụ chậm hoặc doanh nghiệp thu mua cầm chừng, giá lúa có thể giảm sâu, khiến người trồng lúa khó thu hồi chi phí, thậm chí thua lỗ. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập và đời sống của hàng triệu hộ nông dân, đặc biệt ở các vùng sản xuất lúa trọng điểm như Đồng bằng sông Cửu Long hay Đồng bằng sông Hồng.

Thực tế cho thấy, nếu không có cơ chế thu mua ổn định, nông dân dễ rơi vào thế bị động, phụ thuộc vào thương lái. Sự thiếu liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến - xuất khẩu khiến chuỗi giá trị lúa gạo chưa thực sự bền vững.

Thu mua lúa gạo - “đòn bẩy” bảo vệ người trồng lúa

Việc tăng cường thu mua lúa gạo có ý nghĩa rất quan trọng trong việc bảo vệ lợi ích của nông dân. Khi doanh nghiệp, hợp tác xã và các tổ chức liên kết chủ động thu mua với khối lượng lớn, giá cả ổn định, nông dân sẽ yên tâm sản xuất, không phải lo lắng về đầu ra của sản phẩm.

Thu mua kịp thời vào thời điểm thu hoạch giúp tránh tình trạng lúa tồn đọng ngoài đồng, hạn chế việc nông dân phải bán tháo với giá thấp. Đồng thời, nếu có cơ chế tạm trữ hợp lý, doanh nghiệp có thể mua lúa khi giá thấp, sau đó chế biến, bảo quản và bán ra khi thị trường thuận lợi hơn. Điều này vừa giúp ổn định thị trường vừa tạo điều kiện để nông dân hưởng mức giá hợp lý.

Một điểm quan trọng khác là việc thu mua gắn với hợp đồng liên kết sản xuất. Khi doanh nghiệp ký hợp đồng bao tiêu với nông dân hoặc hợp tác xã ngay từ đầu vụ, giá thu mua và tiêu chuẩn chất lượng được xác định rõ ràng. Mô hình này không chỉ giúp người trồng lúa yên tâm mà còn nâng cao chất lượng hạt gạo, đáp ứng yêu cầu của thị trường trong nước và xuất khẩu.

Tăng vai trò của hợp tác xã và doanh nghiệp

Để việc thu mua lúa gạo phát huy hiệu quả, vai trò của hợp tác xã nông nghiệp và doanh nghiệp chế biến cần được tăng cường. Hợp tác xã có thể trở thành cầu nối giữa nông dân và doanh nghiệp, tổ chức sản xuất theo vùng nguyên liệu tập trung, áp dụng quy trình canh tác đồng bộ và kiểm soát chất lượng.

Khi nông dân tham gia hợp tác xã, việc thu mua cũng thuận lợi hơn. Doanh nghiệp có thể ký hợp đồng với hợp tác xã thay vì từng hộ nhỏ lẻ, giúp giảm chi phí giao dịch và nâng cao hiệu quả quản lý. Đồng thời, hợp tác xã có thể hỗ trợ nông dân về kỹ thuật, vật tư đầu vào và thông tin thị trường.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu gạo cần đầu tư mạnh hơn vào hệ thống kho chứa, sấy, bảo quản và chế biến sâu. Khi năng lực thu mua và dự trữ được nâng cao, doanh nghiệp có thể mua lúa với khối lượng lớn trong mùa thu hoạch, góp phần ổn định giá cả trên thị trường.

Chính sách hỗ trợ từ Nhà nước

Để bảo đảm lợi ích cốt lõi cho nông dân, Nhà nước cũng đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết thị trường lúa gạo. Các chính sách hỗ trợ tín dụng cho doanh nghiệp thu mua, xây dựng kho dự trữ, hay chương trình tạm trữ lúa gạo trong những thời điểm thị trường biến động đều có ý nghĩa thiết thực.

Ngoài ra, việc phát triển hệ thống logistics nông nghiệp, nâng cấp hạ tầng giao thông, cảng biển và kho bãi sẽ giúp giảm chi phí vận chuyển và bảo quản, từ đó nâng cao giá trị của hạt gạo. Khi chi phí trung gian giảm, phần lợi ích dành cho nông dân cũng sẽ tăng lên. Một hướng đi quan trọng khác là xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế. Khi gạo có thương hiệu và chất lượng cao, giá trị xuất khẩu sẽ tăng, qua đó tạo điều kiện để nâng giá thu mua lúa cho nông dân.

Hướng tới chuỗi giá trị bền vững

Tăng cường thu mua lúa gạo không chỉ là giải pháp trước mắt mà còn là bước đi quan trọng trong việc xây dựng chuỗi giá trị lúa gạo bền vững. Trong chuỗi giá trị đó, nông dân phải được đặt ở vị trí trung tâm, được bảo đảm lợi ích xứng đáng với công sức lao động.

Khi nông dân có thu nhập ổn định, họ sẽ có điều kiện đầu tư trở lại cho sản xuất, áp dụng khoa học kỹ thuật, chuyển sang các mô hình canh tác chất lượng cao, thân thiện môi trường. Điều này không chỉ nâng cao giá trị hạt gạo mà còn góp phần phát triển nông nghiệp xanh và bền vững.

Có thể nói, bảo đảm lợi ích cốt lõi cho nông dân thông qua việc tăng cường thu mua lúa gạo là một nhiệm vụ quan trọng trong chiến lược phát triển nông nghiệp của Việt Nam. Khi thị trường được tổ chức tốt, doanh nghiệp và nông dân gắn kết chặt chẽ, hạt gạo Việt Nam không chỉ nuôi sống hàng triệu gia đình mà còn tiếp tục khẳng định vị thế trên thị trường thế giới./.