Tổ hợp tác sản xuất mật ong rừng tự nhiên Hoàng Tung, phường Thục Phán, mỗi năm thu khoảng 4.000 lít mật nguyên chất, mang lại doanh thu khoảng 1 tỷ đồng. Ảnh Quốc Sơn

Đánh thức tiềm năng, tạo sinh kế bền vững

Tỉnh Cao Bằng sở hữu nhiều lợi thế về điều kiện tự nhiên với diện tích rừng lớn, khí hậu mát mẻ, đất đai màu mỡ, phù hợp phát triển các sản phẩm đặc hữu có giá trị kinh tế cao. Đặc biệt, nhiều sản phẩm vẫn được người dân sản xuất theo phương thức truyền thống, gần như không sử dụng hóa chất, tạo nên chất lượng khác biệt và an toàn. Đây chính là cơ sở để địa phương phát triển các sản phẩm OCOP mang bản sắc riêng.

Một trong những mô hình tiêu biểu là Tổ hợp tác sản xuất mật ong rừng tự nhiên Hoàng Tung, phường Thục Phán. Với khoảng 400 đàn ong khai thác hoàn toàn trong môi trường tự nhiên, mỗi năm Tổ hợp tác thu khoảng 4.000 lít mật nguyên chất. Năm 2022, sản phẩm “Mật ong rừng tự nhiên Hoàng Tung” được công nhận OCOP 3 sao.

Sản phẩm “Mật ong rừng tự nhiên Hoàng Tung” của Tổ hợp tác sản xuất mật ong rừng tự nhiên Hoàng Tung, phường Thục Phán đạt OCOP 3 sao. Ảnh Quốc Sơn

Theo ông Đào Hữu Quảng, thành viên Tổ hợp tác, đàn ong được nuôi hoàn toàn tự nhiên theo từng mùa hoa nên mật luôn đảm bảo độ nguyên chất, an toàn và giữ được hương vị đặc trưng.

Ông Quảng chia: “Sau khi tham gia OCOP, Tổ hợp tác chú trọng xây dựng nhãn hiệu, thiết kế bao bì, truy xuất nguồn gốc bằng mã QR và sản phẩm được đóng chai theo quy trình đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm. Hiện sản phẩm được bán với giá 250 nghìn đồng/lít, cao hơn trước đây, đồng thời thị trường tiêu thụ cũng được mở rộng. Doanh thu bình quân mỗi năm đạt khoảng 1 tỷ đồng. Không chỉ nâng cao giá trị kinh tế, việc phát triển sản phẩm OCOP còn góp phần nâng cao ý thức bảo vệ rừng, từ đó tạo sinh kế lâu dài và bền vững cho người dân”.

Không chỉ có mật ong, nhiều loại nông sản đặc trưng của địa phương sau khi tham gia Chương trình OCOP cũng từng bước khẳng định thương hiệu và nâng cao giá trị. Đầu đầu năm 2026, sản phẩm quả lê của hộ gia đình ông Mông Văn Quốc, xóm Bản Chuồng, xã Xuân Trường được công nhận đạt OCOP 3 sao. Gia đình ông Quốc trồng 150 cây lê giống VH6 và lê vàng bản địa từ năm 2020, đến nay đã cho thu hoạch ổn định từ 3 – 4 tấn quả mỗi năm. Nhờ áp dụng đúng quy trình kỹ thuật nên quả lê có chất lượng đồng đều, mẫu mã đẹp.

Ông Mông Văn Quốc cho biết: “Sau khi được công nhận OCOP, sản phẩm có thương hiệu nên mùa vụ năm nay việc tiêu thụ đã thuận lợi hơn, nhiều khách hàng biết đến và đến tận vườn đặt mua. Giá bán bình quân 40 nghìn đồng/kg, mang lại doanh thu khoảng 130 triệu đồng/năm, giúp thu nhập của gia đình tăng lên rõ rệt”.

Sản phẩm quả lê của gia đình ông Mông Văn Quốc, xóm Bản Chuồng, xã Xuân Trường đạt OCOP 3 sao. Ảnh Quốc Sơn

Chương trình OCOP cũng tạo động lực để các cơ sở chế biến nông sản đầu tư nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu. Điển hình là sản phẩm “Trà xanh Tài Hồ Sìn” của Cơ sở Nhất Hạnh, xóm Nà Roác 2, xã Bạch Đằng. Năm 2023, sản phẩm được công nhận OCOP và đến đầu năm 2026 tiếp tục được tái thẩm định, giữ vững chứng nhận OCOP 3 sao.

Hiện cơ sở có hơn 6 ha chè nguyên liệu chất lượng cao. Nhờ tuân thủ quy trình kỹ thuật, năng suất bình quân đạt khoảng 18 tạ búp tươi/ha, với tống sản lượng hơn 11 tấn búp tươi mỗi năm. Từ nguồn nguyên liệu này, mỗi năm cơ sở sản xuất từ 2 – 3 tấn chè khô thành phẩm, giá bán dao động 270 – 300 nghìn đồng/kg, mang lại doanh thu gần 600 triệu đồng và lợi nhuận khoảng 200 triệu đồng/năm sau khi trừ chi phí.

Để đáp ứng các tiêu chí OCOP, Cơ sở Nhất Hạnh đã đầu tư 400 triệu đồng xây dựng nhà xưởng, mua sắm máy móc, thiết bị chế biến chè. Quy trình sản xuất được thực hiện chặt chẽ từ khâu thu hái đúng lứa, lựa chọn những búp chè đạt tiêu chuẩn đến chế biến và đóng gói sản phẩm.

Bà Nguyễn Thị Bích Hạnh, chủ Cơ sở Nhất Hạnh cho biết, cơ sở đặc biệt quan tâm đến quy trình chế biến nhằm gia tăng giá trị và tạo nét đặc trưng riêng cho sản phẩm. Đồng thời chú trọng xây dựng thương hiệu gắn với chất lượng, đầu tư bao bì hút chân không, đầy đủ nhãn mác, mã QR truy xuất nguồn gốc, thông tin sản phẩm và chứng nhận OCOP theo quy định. Hiện sản phẩm “Trà xanh Tài Hồ Sìn” không chỉ được tiêu thụ tại thị trường trong tỉnh mà được nhiều khách hàng ở các địa phương khác đặt mua.

“Bên cạnh hiệu quả sản xuất, cơ sở còn góp phần giải quyết việc làm và nâng cao thu nhập cho lao động địa phương. Vào mùa thu hoạch chè, cơ sở thuê từ 10 - 15 lao động thời vụ tham gia chăm sóc chè với tiền công từ 260 - 300 nghìn đồng/người/ngày; công thu hái từ 10 - 12 nghìn đồng/kg búp chè tươi. Nhiều lao động địa phương đã có thêm việc làm, cải thiện thu nhập và nâng cao đời sống gia đình”, bà Hạnh cho biết thêm.

Chương trình OCOP không chỉ giúp các sản phẩm nông sản đặc trưng của Cao Bằng nâng cao chất lượng, hoàn thiện mẫu mã, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ mà còn góp phần thay đổi tư duy sản xuất người dân theo hướng chuyên nghiệp, bền vững.

Để đáp ứng các tiêu chí OCOP, Cơ sở Nhất Hạnh, xóm Nà Roác 2, xã Bạch Đằng đã đầu tư 400 triệu đồng xây dựng nhà xưởng, mua sắm máy móc, thiết bị chế biến chè. Ảnh Quốc Sơn

Tạo “cú hích” thúc đẩy kinh tế nông thôn phát triển

Tỉnh Cao Bằng hiện có 188 sản phẩm OCOP, trong đó 178 sản phẩm đạt 3 sao, 10 sản phẩm đạt 4 sao. Cơ cấu sản phẩm khá đa dạng với 168 sản phẩm thuộc nhóm thực phẩm, 7 sản phẩm đồ uống, 12 sản phẩm thủ công mỹ nghệ và 1 sản phẩm thuộc nhóm dịch vụ du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và điểm du lịch. Tham gia chương trình có 123 chủ thể, gồm 24 hợp tác xã, 10 tổ hợp tác, 6 doanh nghiệp và 83 hộ sản xuất, kinh doanh. Chương trình OCOP đã thực sự trở thành phong trào khởi nghiệp ở khu vực nông thôn, góp phần thay đổi diện mạo kinh tế nhiều địa phương trong tỉnh.

Từ thực tiễn triển khai, Cao Bằng xác định giá trị lớn nhất của Chương trình OCOP không đơn thuần là số lượng sản phẩm được xếp hạng mà hơn thế là sự thay đổi tư duy sản xuất người dân. Trước đây nhiều hộ chủ yếu quan tâm đến sản lượng thì nay đã chú trọng hơn đến chất lượng, quy trình sản xuất, xây dựng thương hiệu, thiết kế bao bì, nhãn mác và phát triển thị trường. Nhiều chủ thể đã mạnh dạn đầu tư máy móc, ứng dụng khoa học kỹ thuật, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quảng bá và tiêu thụ sản phẩm, từng bước nâng cao giá trị và sức cạnh tranh sản phẩm OCOP.

Cùng với sự thay đổi về tư duy sản xuất, Chương trình OCOP đã góp phần hình thành các chuỗi liên kết, từng bước khắc phục tình trạng sản xuất nhỏ lẻ. Sau khi có sản phẩm đạt OCOP, nhiều chủ thể tiếp tục đầu tư máy móc, thiết bị nhằm nâng cao năng lực sản xuất, cải thiện chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường tiêu thụ. Đồng thời, chương trình cũng tạo thêm nhiều việc làm cho lao động nông thôn với mức thu nhập ổn định.

Không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế, Chương trình OCOP còn góp phần gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Nhiều nghề thủ công lâu đời, nhiều sản vật đặc trưng của đồng bào các dân tộc được khôi phục, bảo tồn và phát triển thành những sản phẩm hàng hóa có giá trị kinh tế.

Sản phẩm “Trà xanh Tài Hồ Sìn” của Cơ sở Nhất Hạnh, xóm Nà Roác 2, xã Bạch Đằng được chứng nhận đạt OCOP 3 sao. Ảnh Quốc Sơn

Tuy nhiên, quá trình triển khai chương trình, Cao Bằng còn gặp không ít thách thức. Phần lớn các sản phẩm OCOP được sản xuất ở quy mô hộ gia đình, tổ hợp tác hoặc doanh nghiệp nhỏ; hoạt động sản xuất còn phân tán, thiếu điều kiện đầu tư dây chuyền sản xuất hiện đại và chưa chuẩn hoá quy trình nên chất lượng sản phẩm chưa thực sự ổn định. Thị trường tiêu thụ vẫn gặp khó, liên kết vùng chưa chặt chẽ; trình độ quản trị của các chủ thể còn hạn chế; việc ứng dụng khoa học kỹ thuật, chuyển đổi số, thiết kế bao bì và xây dựng thương hiệu vẫn còn yếu. Nguồn lực đầu tư cho chế biến sâu còn ít, thiếu công nghệ bảo quản, chi phí vận chuyển cao do địa hình phức tạp và giao thông chưa thuận lợi, khiến sức cạnh tranh của sản phẩm chưa tương xứng với tiềm năng. Ngoài ra, một số chủ thể chưa nhận thức đầy đủ tầm quan trọng của truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm cũng như phát triển thị trường tiềm năng.

Để khắc phục những hạn chế và đưa Chương trình OCOP thực sự trở thành động lực phát triển kinh tế nông thôn, Cao Bằng đang tiếp tục thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp. Trọng tâm là nâng cao chất lượng sản phẩm thông qua việc khuyến khích các chủ thể hoàn thiện quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn, đầu tư công nghệ chế biến sâu, đổi mới mẫu mã, bao bì, tăng cường chuyển đổi số, xây dựng thương hiệu và đẩy mạnh xúc tiến thương mại. Tỉnh chú trọng phát triển các vùng nguyên liệu tập trung, tăng cường liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị, hỗ trợ các chủ thể tham gia hội chợ, triển lãm thương mại và kết nối cung cầu. Đối với các chủ thể đã có sản phẩm OCOP, tỉnh định hướng tiếp tục đầu tư thiết bị, máy móc, từng bước chuyên nghiệp hoá sản xuất, nâng cao chất lượng để hướng tới nâng hạng sản phẩm. Song song với đó là phát triển các sản phẩm gắn với lợi thế đặc hữu của từng địa phương, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc, bảo đảm khai thác bền vững tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường.

Chương trình "Mỗi xã một sản phẩm" đã và đang mở ra hướng đi đúng đắn để Cao Bằng khai thác hiệu quả tiềm năng, lợi thế sẵn có. Khi mỗi sản phẩm được nâng tầm, mỗi người nông dân thay đổi tư duy sản xuất và mỗi địa phương xây dựng được thương hiệu riêng, OCOP sẽ tiếp tục trở thành “đòn bẩy” quan trọng, tạo “cú hích” mạnh mẽ cho phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn, góp phần nâng cao thu nhập, tạo sinh kế bền vững cho người dân, từng bước nâng tầm nông sản địa phương và thúc đẩy xây dựng nông thôn mới.