Mô hình canh tác tiết kiệm nước được áp dụng ở nhiều nơi.

Thách thức từ khan hiếm nước

Theo báo cáo “Vì sao dự báo rủi ro về nước ngày càng quan trọng đối với tương lai nông nghiệp” của OECD, nông nghiệp toàn cầu đang đối mặt với nhiều rủi ro về nước như hạn hán, lũ lụt, chất lượng nước suy giảm và lượng mưa ngày càng thất thường. Hiện khoảng 10% diện tích đất nông nghiệp trên thế giới bị ngập úng mỗi năm, trong khi hơn 3,4 triệu km² đất ngập nước nội địa đã biến mất kể từ năm 1700, làm suy giảm khả năng điều tiết nước tự nhiên. OECD cũng cảnh báo nhiều hệ thống thủy lợi hiện nay không còn phù hợp trước những biến động khí hậu ngày càng cực đoan.

Khủng hoảng nước đã hiện hữu tại nhiều quốc gia. Tại Bangladesh, hơn 82% diện tích vùng Barind đang chịu áp lực thiếu nước nghiêm trọng do khai thác nước ngầm kéo dài. Chính phủ đã cấm khai thác nước ngầm phục vụ tưới tiêu tại gần 5.000 ngôi làng, trong khi các nghiên cứu cảnh báo nếu không có giải pháp bền vững, hơn 2,5 triệu ha đất nông nghiệp có nguy cơ không thể tiếp tục canh tác và sản lượng cây trồng có thể giảm 2,7 triệu tấn.

Tại châu Âu, biến đổi khí hậu đang làm thay đổi lịch thời vụ. Ở Slovakia, nông dân vừa trải qua vụ thu hoạch lúa mạch và đậu Hà Lan sớm nhất từ trước đến nay, sớm hơn thông lệ 1,5–2 tuần, trong khi tháng 4/2026 được ghi nhận là tháng 4 khô hạn nhất trong 145 năm quan trắc. Ông Jozef Sumichrast – Chủ tịch Phòng Nông nghiệp và Thực phẩm Slovakia nhận định: “Chúng ta đang chứng kiến các giai đoạn hạn hán xen kẽ với những đợt mưa dữ dội và tình trạng này sẽ còn tiếp diễn”, buộc nông dân phải thay đổi lịch gieo trồng và sử dụng các giống cây chịu hạn.

Tại châu Á, hiện tượng El Ninõ tiếp tục làm gia tăng áp lực lên sản xuất nông nghiệp. Indonesia dự báo mùa khô năm 2026 sẽ kéo dài hơn bình thường, nhiều khu vực trên đảo Java ghi nhận hơn 10 ngày liên tiếp không có mưa. Trong khi đó, Ấn Độ cho biết lượng mưa đầu mùa thấp hơn trung bình 43%, buộc Chính phủ phải xây dựng kế hoạch ứng phó cho 315 huyện, trong đó 111 huyện được xếp vào nhóm ưu tiên cao do dưới 25% diện tích đất nông nghiệp có hệ thống tưới.

Đổi mới để thích ứng

Để ứng phó với tình trạng khan hiếm nước, nhiều quốc gia đẩy mạnh quản lý nguồn nước thông minh, kết hợp đầu tư hạ tầng, ứng dụng công nghệ và đổi mới phương thức canh tác. OECD cho rằng các công nghệ như giám sát hạn hán theo thời gian thực, ảnh vệ tinh theo dõi nhu cầu nước của cây trồng, trí tuệ nhân tạo (AI) dự báo chất lượng nước và mô hình “bản sao số” mô phỏng lưu vực sông đang giúp các quốc gia chuyển từ ứng phó bị động sang chủ động phòng ngừa.

Nhiều quốc gia đã triển khai cách tiếp cận này thông qua các chương trình quy mô lớn. Theo báo cáo “Triển vọng nông nghiệp bền vững ở Bắc Phi” của Viện Trung Đông, Ai Cập đang triển khai chương trình Irrigation 2.0, áp dụng tưới nhỏ giọt, tưới phun, tái sử dụng nước thải sau xử lý và sử dụng ảnh vệ tinh để giám sát việc sử dụng nước. Morocco đặt mục tiêu hiện đại hóa 550.000 ha đất tưới, kết hợp nông nghiệp thông minh thích ứng khí hậu với quản trị nguồn nước, trong khi Tunisia đầu tư 170 triệu USD để nâng cấp hệ thống thủy lợi, giảm thất thoát nước và nâng cao năng suất.

Bên cạnh ứng dụng công nghệ, nhiều nước cũng tăng đầu tư hạ tầng để nâng cao khả năng trữ và phân bổ nước. Tại Peru, Chính phủ công bố chương trình đầu tư khoảng 24 tỷ USD cho 22 dự án thủy lợi nhằm mở rộng khoảng 1 triệu ha đất canh tác, trong đó dự án Trasvase Maranṍn trị giá 7 tỷ USD sẽ cung cấp nước tưới cho hơn 300.000 ha. Hơn 85% số dự án được triển khai theo hình thức đối tác công – tư, cho thấy xu hướng huy động nguồn lực xã hội để phát triển hạ tầng nước.

Ở cấp nông hộ, nhiều mô hình canh tác tiết kiệm nước cũng đang phát huy hiệu quả. Tại Bangladesh, hơn 2.400 nông dân đã được đào tạo kỹ thuật tưới luân phiên khô – ướt, cho phép ruộng lúa khô trong một khoảng thời gian trước khi tưới trở lại, giúp giảm đáng kể lượng nước sử dụng mà vẫn duy trì năng suất. Người dân đồng thời được khuyến khích khôi phục ao hồ, vùng đất ngập nước và tăng cường thu gom nước mưa để phục vụ sản xuất mùa khô.

Nhiều quốc gia cũng chủ động điều chỉnh cơ cấu sản xuất để giảm phụ thuộc vào nguồn nước. Indonesia rút ngắn thời gian chuẩn bị đất sau thu hoạch từ 25 ngày xuống còn 14 ngày, giúp tranh thủ lượng nước còn lại sau mùa mưa, đồng thời khuyến khích sử dụng giống lúa chịu hạn và tối ưu hóa hệ thống tưới. Trong khi đó, Ấn Độ khuyến cáo nông dân tại các vùng phụ thuộc nước mưa chuyển sang trồng những loại cây cần ít nước hơn lúa như cây họ đậu, kê và cây lấy dầu, đồng thời sửa chữa ao hồ, đập nhỏ và các công trình thu gom nước để tăng khả năng trữ nước.

Thêm vào đó, công nghệ tưới tiết kiệm nước cũng đang phát triển mạnh. Quy mô thị trường tưới nhỏ giọt toàn cầu dự kiến tăng từ 6,72 tỷ USD năm 2026 lên 10,52 tỷ USD vào năm 2031, với tốc độ tăng trưởng bình quân 9,4%/năm. Xu hướng nổi bật là tích hợp hệ thống tưới với AI, cảm biến độ ẩm, Internet vạn vật (IoT) và điều khiển tự động để cung cấp đúng lượng nước, đúng thời điểm và đúng vị trí, qua đó vừa tiết kiệm tài nguyên nước, vừa nâng cao hiệu quả sản xuất.

Từ kinh nghiệm của nhiều quốc gia, nông nghiệp tiết kiệm nước đang chuyển từ giải pháp ứng phó sang chiến lược phát triển dài hạn. Quản lý và sử dụng hiệu quả nguồn nước sẽ là chìa khóa để xây dựng nền nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững.