Máy bay không người lái rải phân bón trên cánh đồng ở Giang Tô, Trung Quốc. Ảnh: THX/TTXVN

Theo báo Frankfurter Allgemeine (Đức), việc thiếu hụt phân bón có thể trở thành một “cú sốc” nghiêm trọng đối với nông dân trên toàn thế giới. Kể từ khi xung đột nổ ra, dư luận chủ yếu tập trung vào tình trạng khan hiếm dầu mỏ. Tuy nhiên, thị trường phân bón cũng đang rơi vào trạng thái mất cân đối nghiêm trọng.

Trung Đông là một trong những khu vực sản xuất phân bón vô cơ lớn nhất thế giới. Khoảng 1/3 lượng phân bón toàn cầu được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Theo các nhà phân tích hàng hóa của Kpler, từ ngày 16 đến 21/3 đã có khoảng 21 tàu chở hàng mắc kẹt tại khu vực Vịnh Ba Tư, với tổng khối lượng gần 1 triệu tấn phân bón. Khi tuyến vận tải biển này gần như bị phong tỏa, giá phân bón ngay lập tức tăng vọt.

Giá phân urê - loại phân bón quan trọng nhất trong nông nghiệp - tăng khoảng 30% chỉ trong một tuần, lên mức cao nhất kể từ năm 2022. Cuộc khủng hoảng không chỉ ảnh hưởng đến các quốc gia nhập khẩu phân bón mà còn tác động tới những nước tự sản xuất nhưng phụ thuộc vào năng lượng từ khu vực Vùng Vịnh.

Phân bón thường được ví như “khí đốt được tinh chế”, bởi quá trình sản xuất tiêu tốn rất nhiều năng lượng, trong đó 70–80% chi phí là chi phí năng lượng. Vì vậy, yếu tố cốt lõi là không có khí đốt thì không thể sản xuất phân bón.

Tại nhiều khu vực ở Bắc Bán Cầu, mùa vụ đã bắt đầu và cây trồng đang trong giai đoạn nảy mầm - thời điểm then chốt cần bón phân để bảo đảm năng suất. Trong bối cảnh hiện nay, nông dân buộc phải đưa ra những lựa chọn khó khăn: Hoặc chấp nhận chi phí cao hơn, hoặc cắt giảm lượng phân bón, hoặc chuyển sang các loại cây trồng khác.

Tình hình càng trở nên phức tạp khi thị trường phân bón mang tính mùa vụ rõ rệt và vận hành theo nguyên tắc “vừa kịp lúc”. Đặc biệt, khác với dầu mỏ, thế giới không có kho dự trữ phân bón chiến lược. Phân bón thường được sản xuất, mua bán và vận chuyển theo chu kỳ mùa vụ, chứ không được tích trữ dài hạn.

Tác động đối với an ninh lương thực toàn cầu hiện vẫn khó dự báo, phụ thuộc phần lớn vào thời gian kéo dài của cuộc xung đột. Chương trình Lương thực Thế giới của Liên hợp quốc cảnh báo rằng đà tăng mạnh của giá lương thực và nhiên liệu có thể khiến tình trạng đói nghèo toàn cầu trở nên trầm trọng hơn.

Bất kỳ sự đứt gãy nào trong chuỗi cung ứng phân bón đều có thể tác động trực tiếp đến sản lượng nông nghiệp và đẩy giá thực phẩm tăng cao. Chuyên gia tại tổ chức ICIS, Chris Vlachopoulos, cho rằng tác động hiện nay chủ yếu thể hiện ở khía cạnh chi phí, hơn là sự thiếu hụt vật lý của nguồn cung. Chi phí đầu vào tăng cao đang ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định sản xuất của người nông dân. Mặc dù phân bón là yếu tố thiết yếu, nhưng vị chuyên gia này nhận định ở thời điểm hiện tại, cuộc xung đột chưa tạo ra nguy cơ trực tiếp dẫn tới nạn đói quy mô toàn cầu.

Tuy nhiên, nhà kinh tế thương mại Hendrik Mahlkow từ Viện Kinh tế Thế giới Kiel (Đức) cảnh báo không nên xem nhẹ tình hình. Theo ông, nguy cơ thiếu hụt lương thực đang hiện hữu, đặc biệt nghiêm trọng tại khu vực phía Nam sa mạc Sahara, khu vực nhập khẩu tới 90% lượng phân bón tiêu thụ, trong khi các hộ gia đình dành phần lớn thu nhập cho thực phẩm.

Các loại cây trồng cần nhiều đạm, như ngô, đặc biệt dễ bị ảnh hưởng. Chỉ cần giảm nhẹ lượng phân đạm sử dụng cũng có thể khiến năng suất giảm, kéo theo sản lượng nông sản toàn cầu sụt giảm hàng triệu tấn.

Tại Nam Á và Đông Nam Á, tình hình cũng đang trở nên căng thẳng. Tại Ấn Độ, dầu diesel và khí đốt bắt đầu khan hiếm. Quốc gia này nhập khẩu tới 85% nhu cầu dầu mỏ và phụ thuộc đáng kể vào khí đốt, khiến sản xuất phân bón trong nước bị ảnh hưởng. Chính phủ Ấn Độ đã yêu cầu các nhà máy giảm sản lượng xuống còn 70%, thậm chí nhiều nhà máy buộc phải dừng hoạt động.

Ấn Độ có thể phần nào ứng phó với cú sốc giá nhờ quy mô kinh tế lớn và khả năng vay nợ. Tuy nhiên, các quốc gia như Indonesia lại đối mặt với thách thức lớn hơn. Một chuyên gia từ Tổ chức Đánh giá An ninh Lương thực Indonesia cảnh báo nước này đang đối mặt với “quả bom hẹn giờ”, khi dự trữ gạo chỉ đủ đáp ứng nhu cầu trong khoảng 44 ngày nếu khủng hoảng xảy ra.

Bên cạnh đó, Indonesia phụ thuộc vào nguồn phân lân nhập khẩu, trong khi các nhà cung cấp lớn như Trung Quốc đã tạm dừng xuất khẩu từ năm ngoái. Tình trạng tương tự cũng xảy ra tại Bangladesh, khi nước này buộc phải đóng cửa 4 trong số 5 nhà máy sản xuất phân bón.

Brazil - quốc gia nhập khẩu tới 85% lượng phân bón - cũng không tránh khỏi tác động, tạo ra hiệu ứng lan tỏa đối với thị trường nông sản toàn cầu.

Đối với Đức và châu Âu, tình hình có phần ít nghiêm trọng hơn so với các nền kinh tế mới nổi phụ thuộc nhập khẩu, nhưng vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Nhà phân tích Samuel Taylor tại ngân hàng Rabobank (Hà Lan) cho rằng mối liên hệ giữa giá phân bón và giá thực phẩm không diễn ra ngay lập tức.

Theo ông Mahlkow, nếu nông dân giảm lượng phân bón hoặc chuyển sang cây trồng ít đạm hơn, năng suất có thể suy giảm, qua đó đẩy giá thực phẩm tăng vào cuối mùa Hè hoặc mùa Thu.

Cuộc khủng hoảng phân bón hiện nay cũng đặt ra một câu hỏi căn bản: một nền nông nghiệp năng suất cao cần mức độ bảo đảm sản lượng đến đâu và sự phụ thuộc vào các sản phẩm công nghiệp nên ở mức nào là hợp lý. Đồng thời, làm thế nào để tối ưu hóa hiệu quả trên diện tích canh tác hữu hạn của Trái Đất mà không làm suy giảm tài nguyên thiên nhiên.