Nông nghiệp hữu cơ – Hướng đi tất yếu cho nông nghiệp bền vững

Mô hình trồng cam Navel của HTX Kiên Cường Phiêng Khoài.

Tiềm năng và thách thức

Hiện nay, tổng diện tích đất sản xuất cây trồng toàn tỉnh đạt gần 335.300 ha, trong đó diện tích cây hằng năm gần 213.000 ha; cây công nghiệp, cây ăn quả lâu năm 122.294 ha. Nhiều loại cây trồng chủ lực được phát triển mạnh như cà phê, xoài, nhãn, na, mận… tạo vùng sản xuất tập trung thuận lợi cho phát triển sản xuất hữu cơ.

Trong giai đoạn 2020-2025, tỉnh ta đã triển khai nhiều chủ trương, chính sách nhằm tạo đòn bẩy, thúc đẩy cơ cấu ngành nông nghiệp chuyển dịch tích cực theo hướng khai thác tốt tiềm năng, lợi thế từng vùng. Đặc biệt, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh ban hành Nghị quyết số 08/NQ/TU ngày 21/1/2021 về phát triển nông, lâm nghiệp và thủy sản tập trung, bền vững, ứng dụng công nghệ cao đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 với quan điểm “Thúc đẩy tăng trưởng xanh; xây dựng Sơn La phát triển nhanh và bền vững; trở thành trung tâm phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao của vùng Tây Bắc". Triển khai Nghị quyết, UBND tỉnh ban hành 10 kế hoạch, 6 đề án; thành lập Tổ công tác theo dõi, triển khai thực hiện nghị quyết; đồng thời, tạo phong trào thi đua, khuyến khích, thu hút doanh nghiệp, HTX, người dân tham gia đầu tư vào phát triển nông nghiệp, nông thôn…

Thông qua các chủ trương chính sách, cơ cấu sản xuất nông nghiệp của tỉnh có sự chuyển dịch tích cực. Nhiều sản phẩm được xây dựng thương hiệu, chỉ dẫn địa lý, từng bước tham gia chuỗi cung ứng trong nước và xuất khẩu, là tiền đề quan trọng cho sản xuất nông nghiệp hữu cơ.

Chị Bùi Phương Thanh, Phó Giám đốc HTX nông sản bản địa Nọong Piêu, bản Kim Chung 3, xã Phiêng Khoài, cho biết: HTX thành lập năm 2020, gồm 11 thành viên, quy mô sản xuất 50 ha cây mận hậu. Chúng tôi đầu tư hệ thống nước tưới, sử dụng phân bón hữu cơ, chế phẩm vi sinh để cải tạo đất; phòng trừ sâu bệnh theo phương pháp sinh học... Từ đó, tạo ra những quả mận to đều, mẫu mã đẹp. Hiện nay, mận Ruby của HTX được chứng nhận OCOP 4 sao; có 36,5 ha sản xuất theo quy trình VietGAP; 30 ha được cấp mã số vùng trồng xuất khẩu. Sản lượng quả hàng năm đạt 250-300 tấn; mang lại doanh thu 8-10 tỷ đồng.

Mô hình trồng na sầu riêng theo hướng hữu cơ của HTX Nông nghiệp Phương Nam, xã Lóng Phiêng.

Bên cạnh sự quan tâm của tỉnh về cơ chế, chính sách; sự chuyển dịch tư duy trong sản xuất của nông dân và HTX, thì việc phát triển nông nghiệp hữu cơ tại Sơn La vẫn còn nhiều thách thức. Hiện nay, diện tích được cấp chứng nhận hữu cơ toàn tỉnh mới chỉ có 264,8 ha, chiếm tỷ lệ nhỏ trong tổng diện tích cây trồng của tỉnh.

Tiến sĩ Nguyễn Minh Đức, Phó Chủ tịch Liên Hiệp hội KHKT tỉnh, phân tích: Trong 7 nguyên tắc cốt lõi của Bộ Tiêu chuẩn Quốc gia TCVN 11041:2017, sản xuất nông nghiệp hữu cơ yêu cầu cần có vùng cách ly với nông nghiệp sản xuất truyền thống nhằm ngăn chặn tác động trực tiếp của hóa chất với sản phẩm. Thực tế hiện nay, hầu hết các vùng sản xuất cây trồng đều trên đất dốc, khó khăn cho việc khoanh vùng sản xuất nông nghiệp hữu cơ. Bên cạnh đó, đa số các hình thức tổ chức sản xuất nông nghiệp hữu cơ trong tỉnh vẫn còn hạn chế; số doanh nghiệp có tiềm lực mạnh đầu tư xây dựng chuỗi liên kết giá trị sản phẩm nông sản rất ít so với nhu cầu. Hiện nay, 80% HTX nông nghiệp trong tỉnh chủ yếu là quy mô nhỏ, nguồn vốn hạn chế, năng lực quản trị chưa đáp ứng yêu cầu.

HTX sản xuất, Kinh doanh và Dịch vụ tổng hợp Bình Thuận là một trong những mô hình tiêu biểu trong việc áp dụng quy trình sản xuất chè an toàn, hướng hữu cơ và ứng dụng công nghệ cao. HTX hiện có 25 thành viên và liên kết với 500 hộ dân, cùng tham gia quản lý và chăm sóc vùng nguyên liệu hơn 400 ha chè, trong đó có 35 ha đã đạt tiêu chuẩn VietGAP, còn lại áp dụng quy trình sản xuất an toàn, giảm hóa chất, tăng sử dụng chế phẩm sinh học. Sản lượng chè hàng năm đạt 200 - 400 tấn.

Bà Nguyễn Thị Bình, Phó Giám đốc HTX, cho biết: Mặc dù đã sản xuất theo hướng hữu cơ, nhưng HTX hiện mới dừng ở tiêu chuẩn VietGAP, chưa đạt các chứng nhận hữu cơ quốc tế, nên gặp hạn chế khi tiếp cận các thị trường khó tính như EU, Úc hoặc Nhật Bản, nơi chỉ chấp nhận sản phẩm có chứng nhận hữu cơ rõ ràng. Việc chưa có chứng nhận cũng khiến sản phẩm khó bán được giá cao nhất so với tiềm năng.

Cũng theo ý kiến của nhiều nhà khoa học, phương thức canh tác hữu cơ đòi hỏi phải tuân theo các quy luật sinh học của cây trồng. Vì vậy, cần phải có sự tưới tiêu chủ động, nhưng hệ thống giao thông nội đồng và thuỷ lợi ở các vùng sản xuất nông nghiệp hữu cơ của tỉnh còn thiếu và chưa đồng bộ. Bên cạnh đó, hiện nay thị trường tiêu thụ sản phẩm hữu cơ chưa ổn định, mối liên kết giữa sản xuất - chế biến - tiêu thụ chưa bền vững. Còn nhiều người tiêu dùng chưa phân biệt rõ sản phẩm hữu cơ và sản phẩm thông thường, ưu tiên giá rẻ, cũng là một rào cản lớn.

Giải pháp thúc đẩy

Thực tiễn cho thấy, để phát triển nông nghiệp hữu cơ bền vững, cần có cách tiếp cận tổng thể, đồng bộ, với sự tham gia của Nhà nước, doanh nghiệp, HTX và nông dân. Trong đó, việc hình thành các mô hình sản xuất hiệu quả, phù hợp điều kiện địa phương là nền tảng quan trọng.

Tại HTX Rau an toàn Tự Nhiên, phường Mộc Sơn, nhiều năm qua, các thành viên trong HTX cùng đặt ra một cam kết: Không phân hóa học, không thuốc trừ sâu. Năm 2020, HTX được cấp chứng nhận sản xuất rau theo tiêu chuẩn hữu cơ TCVN 11041:2-2017 với diện tích 5 ha, sản lượng 145 tấn/năm.

Bà Nguyễn Thị Luyến, Giám đốc HTX rau an toàn Tự Nhiên, chia sẻ: Mục tiêu của chúng tôi không dừng lại ở việc bán nông sản mà là xây dựng một hệ sinh thái khép kín, tận dụng tối đa phụ phẩm tự nhiên và từng bước hình thành khu trải nghiệm sinh thái kiểu mẫu. Ở đó, du khách có thể trực tiếp trồng, thu hoạch, chế biến và thưởng thức nông sản. Từ đó, hiểu và gắn kết hơn với thiên nhiên, đồng thời tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

Cuối tháng 12/2025, Liên hiệp các Hội KHKT Việt Nam đã phối hợp với Liên hiệp các hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Sơn La tổ chức Hội thảo “Nông nghiệp hữu cơ - Triển vọng và thách thức” với sự tham gia của nhiều chuyên gia, nhà khoa học và đại diện các doanh nghiệp, HTX trên địa bàn tỉnh.

Phân tích từ góc độ khoa học, Tiến sĩ Vũ Quang Giảng, Trưởng Khoa Nông - Lâm, Trường Đại học Tây Bắc, cho rằng: Việc xây dựng vùng đệm an toàn là yêu cầu bắt buộc trong sản xuất hữu cơ. Cần thiết lập các vành đai cách ly giữa vùng sản xuất hữu cơ và vùng canh tác truyền thống, có thể trồng các dải cây chắn gió hoặc hàng rào sinh học như cỏ Vetiver, cây thân gỗ để hạn chế tối đa nguy cơ nhiễm hóa chất từ các khu vực lân cận; tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ, sử dụng nhật ký điện tử, mã QR truy xuất nguồn gốc giúp minh bạch hóa toàn bộ quy trình sản xuất. Đây là cơ sở quan trọng để các tổ chức chứng nhận trong nước và quốc tế đánh giá, tạo niềm tin cho người tiêu dùng và đối tác nhập khẩu.

Bên cạnh đó, việc tự chủ nguồn phân bón hữu cơ tại chỗ được xem là giải pháp then chốt nhằm giảm chi phí đầu vào và nâng cao tính bền vững của sản xuất. Sơn La có nguồn phụ phẩm nông nghiệp dồi dào như vỏ cà phê, bã mía, thân cây ngô, kết hợp với chăn nuôi đại gia súc, có thể tổ chức sản xuất phân bón hữu cơ, phân vi sinh ngay tại địa phương, giúp giảm từ 30-40% chi phí sản xuất.

Bên cạnh đó, các cơ quan chức năng của tỉnh tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ phù hợp. Trong đó, chú trọng khuyến khích sản xuất và sử dụng vật tư phục vụ nông nghiệp hữu cơ; hỗ trợ đầu tư hạ tầng bảo quản, chế biến; đẩy mạnh xúc tiến thương mại, xây dựng và phát triển thương hiệu nông sản hữu cơ của tỉnh; tăng cường truyền thông nâng cao nhận thức của người tiêu dùng, tạo thị trường ổn định, bền vững cho sản phẩm hữu cơ.

Phát triển nông nghiệp hữu cơ, là quá trình lâu dài, đòi hỏi tầm nhìn chiến lược, lộ trình phù hợp và sự kiên trì của cả hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp và người dân. Nếu tận dụng tốt lợi thế, tháo gỡ kịp thời các rào cản và triển khai đồng bộ các giải pháp, nông nghiệp hữu cơ sẽ trở thành động lực quan trọng, nâng cao giá trị nông sản, bảo vệ môi trường sinh thái, thực hiện mục tiêu “Phát triển nông nghiệp sạch, nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, thích ứng với biến đổi khí hậu” theo định hướng Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Sơn La lần thứ XVI đề ra.