Nghệ nhân làng nghề Hà Ngọc Quỳnh

Chè của bà không chỉ là sản phẩm OCOP 4 sao tiêu biểu được ưa thích trong nước mà còn chính phục được các thị trường khó tính trong khu vực và thế giới. Giữa vùng đồi xanh mướt của xã Đường Hoa, tỉnh Quảng Ninh, nơi thiên nhiên ưu đãi khí hậu trong lành và đất đồi màu mỡ, có một người đã dành trọn đời mình để gắn bó với cây chè - thứ cây nhỏ bé nhưng chứa đựng hồn cốt của văn hóa trà Việt.

Sinh ra trong một gia đình nông dân ở xã Đường Hoa, tuổi thơ của Hà Ngọc Quỳnh gắn liền với những đồi chè xanh ngát. Bà vẫn nhớ như in hình ảnh mẹ cha lom khom hái từng búp chè non, ướp hương hoa cúc, hoa nhài để đổi lấy vài đồng tiền chợ. Chính từ đó, tình yêu với cây chè đã lớn dần trong tâm hồn cô bé Quỳnh, trở thành mạch nguồn thôi thúc bà suốt cuộc đời.

Khi trưởng thành, thay vì rời quê đi làm ăn xa, bà chọn ở lại Đường Hoa, quyết tâm gìn giữ và nâng tầm nghề chè truyền thống của quê hương. Bà từng nói: “Cây chè không chỉ cho ta cái uống, mà còn dạy ta cách sống: - phải kiên nhẫn, tỉ mỉ, và biết yêu từng giọt sương trên lá.” Chính suy nghĩ mộc mạc nhưng sâu sắc ấy đã trở thành kim chỉ nam cho hành trình làm nghề của bà.

Một góc đồi chè của bà Hà Ngọc Quỳnh

Những năm đầu thập niên 2000, khi nông nghiệp, công nghiệp hóa phát triển mạnh, nhiều hộ dân ở Đường Hoa dần bỏ nghề trồng chè để chuyển sang cây ngắn ngày có năng suất cao, thu nhập tốt. Nhìn những đồi chè bị bỏ hoang, Bà Quỳnh không khỏi xót xa. Bà quyết tâm phục hồi giống chè cổ địa phương và kiếm tìm giống mới, đồng thời áp dụng phương pháp canh tác hữu cơ, không thuốc trừ sâu, không phân hóa học, không thuốc kích mầm.

Đó là giai đoạn đầy gian nan. Nhiều người bảo bà “làm chè sạch thì chỉ tốn công, không có lãi”, nhưng bà vẫn kiên trì. Bà tự ủ phân hữu cơ, tận dụng lá cây, tro bếp, nước giếng tự nhiên, rồi ghi chép tỉ mỉ từng quy trình, đối chiếu với tài liệu. Sau nhiều năm, nương chè của bà dần hồi sinh: cây khỏe, lá dày, búp mập, hương thơm tự nhiên. Chè của bà Quỳnh được tổ chức chứng nhận đạt tiêu chuẩn hữu cơ trong nước, và được nhiều du khách, chuyên gia đánh giá cao. Không dừng lại ở đó, bà còn hướng dẫn bà con trong xã canh tác theo tiêu chuẩn hữu cơ, hình thành vùng nguyên liệu sạch cho cả vùng.

Trà của bà Hà Ngọc Quỳnh được xuất khẩu ra nhiều thị trường khó tính

Nói về cây chè giống, hiện bà đang sở hữu 7-8 loài chè, có loài khá độc, cách đây hơn 20 năm giống chè xuất xứ từ Đài Loan “mua người ta không bán, xin người ta không cho” bởi bí mật thương mại, nhưng nhờ tháo vát, thông minh nên bà đã ươm được vườn chè như ngày nay cung cấp cho cả làng. Bà tâm sự: - Sức tôi giờ chỉ có thể khai thác được hai phần ba trong số 15ha mình có. Bà cũng bộc bạch, tôi từng giúp bà con với hàng trăm ha chè nguyên liệu, từng mua chè tươi của bà con với giá cao, nhưng làm hữu cơ không phải ai cũng theo đuổi được, nhiều bà con phun thuốc trừ sâu hoá học để có năng xuất, tôi đã phải huỷ hàng tấn chè, từng lỗ nặng nên dần cũng đành buông. Mọi người rồi cũng sẽ hiểu ra thôi.

Là nghệ nhân làng nghề, bà Hà Ngọc Quỳnh không chỉ giỏi trồng chè mà còn là bậc thầy trong nghệ thuật chế biến và pha trà. Theo bà, mỗi búp chè là một “tác phẩm sống” cần được nâng niu và chế biến đúng cách để giữ trọn hương vị. Quy trình làm trà của bà là kết hợp thủ công truyền thống với thiết bị kỹ thuật tiên tiến: Lá chè được hái vào một khung giờ nhất định vào sáng sớm, khi sương còn đọng trên lá.

Sau khi làm héo tự nhiên, bà sao chè bằng thiết bị chuyên dùng, canh đúng nhiệt độ để “bắt hương” - giữ màu xanh và vị ngọt hậu. Mỗi mẻ trà được hong bằng than củi, sấy chậm để giữ lại hương thơm tự nhiên, không khói, không đắng chát. Nhờ đó, trà Hà Ngọc Quỳnh có hương thơm thanh khiết, nước xanh trong, vị dịu nhẹ và hậu ngọt sâu - mang đậm phong vị đất Đường Hoa.

Sản phẩm của bà Quỳnh đã giành được nhiều giải thưởng quốc tế

Không chỉ dừng lại ở việc làm ra sản phẩm ngon, nghệ nhân Hà Ngọc Quỳnh luôn tâm niệm: “Nghề chỉ thực sự sống khi có người kế tục.” Vì vậy, bà dành nhiều thời gian để truyền nghề, hướng dẫn kỹ thuật cho thế hệ trẻ trong vùng và con gái bà. Bà trực tiếp mở các lớp hướng dẫn cách chăm chè, sao chè, ướp hương, đóng gói và bảo quản, không dấu diếm bí quyết.

Nhờ nỗ lực của bà, đến nay xưởng chè của bà cũng tạo công ăn việc lam cho 18 con người tham gia sản xuất chè hữu cơ, hình thành tổ hợp tác và phát triển thương hiệu “Trà hữu cơ Đường Hoa - Việt Tú” nổi tiếng. Hiện nay bà sản xuất hàng chục loại chè với bao bì mẫu mã hiện đại bắt mắt tương xứng với chất lượng sản phẩm... Bà luôn vui mừng khi thấy mọi người nhất là thanh niên trong xã quay lại với nghề, coi cây chè là hướng đi bền vững cho tương lai.

Bà Quỳnh đã được tặng danh hiệu nghệ nhân làng nghề Việt Nam

Với tinh thần cầu thị và mong muốn đưa sản phẩm địa phương ra thị trường rộng lớn hơn, nghệ nhân Hà Ngọc Quỳnh đã cùng Công ty TNHH Đầu tư Xây dựng và Thương mại Việt Tú - đơn vị tiên phong phát triển sản phẩm chè hữu cơ thương hiệu Việt Tú. Bà vừa là người cố vấn kỹ thuật, trực tiếp hướng dẫn quy trình chăm sóc, thu hái và chế biến chè. Sự kết hợp giữa tâm huyết của người nghệ nhân và tầm nhìn của doanh nghiệp đã giúp trà Việt Tú - Đường Hoa đạt tiêu chuẩn chất lượng cao, được người tiêu dùng tin tưởng và lựa chọn. Trà của bà có mặt ở Đài Loan, Nhật Bản và châu Âu, tham gia dự thi Fectivan trà đoạt đủ cả huy chương vàng, bạc, đồng.

Không chỉ là người làm ra sản phẩm, Bà Hà Ngọc Quỳnh còn là “người kể chuyện bằng trà”. Bà thường xuyên tham gia các hội chợ, triển lãm, lễ hội OCOP của tỉnh Quảng Ninh để giới thiệu sản phẩm, chia sẻ văn hóa thưởng trà và triết lý sống an nhiên. Với bà, uống trà không chỉ là thói quen, mà là nghệ thuật cảm nhận và trân trọng cuộc sống. Nhờ những đóng góp bền bỉ, bà được công nhận là Nghệ nhân làng nghề Việt Nam, nhận nhiều bằng khen của UBND tỉnh Quảng Ninh và các tổ chức nông nghiệp về bảo tồn và phát triển nghề truyền thống.

Trà của công ty gia đình Việt Tú của bà Hà Ngoc Quỳnh có mặt ở nhiều địa chỉ sang trọng

Ở tuổi ngót 70, nghệ nhân Hà Ngọc Quỳnh vẫn ngày ngày có mặt trên đồi chè rộng 15ha, chăm cây như chăm con. Bà giản dị, điềm đạm, nói là làm. Mỗi khi có khách đến thăm, bà thường mời chén trà nóng, cười hiền: “Trà ngon hay dở không nằm ở giá, mà ở tấm lòng người làm.” Câu nói ấy, tưởng chừng đơn giản, lại chính là triết lý sống và làm nghề của bà suốt hơn 40 năm qua.

Bà bón chè bằng bã đậu, phân bò, đuỏi sâu bọ bằng các loại thảo mộc tự chế, công nhân hái chè từng búp đúng thời gian đặt ra nghiêm ngặt. Không ít lần bị ong, rắn tấn công khi hái chè. Vườn chè của bà không quá tốt tươi, mượt mà như các nương chè phun thuốc trừ sâu hoá học, hoặc dùng thuốc kích mầm mà phát triển hoàn toàn tự nhiên. Nói vế sản phẩm OCOP bà tâm sự: Vì thương hiệu, vì danh dự tôi đã bỏ sản lượng 60 tấn/năm bán ngay với tiền tươi thóc thật nhưng chỉ là sản phẩm thô giá trị thấp để làm 6 tấn/năm. Tôi nghĩ OCOP chính là ở chỗ ấy, chè của tôi giá cao, dành cho người sành, tất nhiên vẫn có phân khúc hữu cơ phù hợp với các đối tượng khác. Giá trị của từng lạng chè là kết tinh của trí tuệ, của khoa học.

Nghệ nhân Hà Ngọc Quỳnh không chỉ muốn người Việt Nam biết đến chè hữu cơ Đường Hoa, mà còn ấp ủ ước mơ đưa sản phẩm quê hương vươn ra thế giới. Bà tin rằng, chỉ cần giữ được chất lượng thật, giữ được tâm trong sáng, thì dù ở đâu, người yêu trà cũng sẽ nhận ra hương vị của đất Việt trong từng chén trà. Cuộc đời bà từng nếm trải đủ mọi cung bậc cảm xúc, từng bị kỳ thị, từng bị phản bội, từng bị lừa lọc đến trắng tay, từng hàng chục năm không có chứng minh thư nhân dân, từng lưu lạc, bươn chỉ từ nam chí bắc để kiếm sống nuôi con, có những lúc tưởng như không vượt nổi khó khăn.

Hình ảnh bà - người nông dân bình dị nhưng đầy đam mê - đã trở thành biểu tượng đẹp của nghề chè Quảng Ninh, là biểu hiện cho tinh thần lao động sáng tạo, bền bỉ và lòng yêu quê hương sâu sắc. Nghệ nhân Hà Ngọc Quỳnh - Người thổi hồn vào những búp chè hữu cơ Đường Hoa, gìn giữ tinh hoa trà Việt và truyền lửa đam mê cho thế hệ mai sau. Có một điều bà hầu như không nhắc đến trong các cuộc trò chuyện đó là chuyện bà và công ty Việt Tú bỏ hàng tỷ đồng ra làm từ thiện nhưng không ồn ào, chỉ lặng lẽ làm: mình khổ tận cùng rồi, bây giờ giúp được ai thì cứ làm. Đó cũng là triết lý sống của bà. Lãnh đạo xã Đường Hoa khẳng định cách làm chè sạch của bà Hà Ngọc Quỳnh là một mô hình tiêu biểu của Quảng Ninh./.