Nghề trồng nấm ở xã Tiên Lục, Bắc Ninh

Ở thôn Tây, xã Tiên Lục, huyện Lạng Giang trồng nấm sò trong nhà bằng nguyên liệu bông vải cho thu nhập cao. Ảnh Khuyến nông Bắc Ninh

Từ phụ phẩm nông nghiệp đến sản phẩm hàng hóa

Tiên Lục là vùng đất có truyền thống sản xuất nông nghiệp. Sau mỗi vụ mùa, lượng rơm rạ, mùn cưa, lõi ngô và nhiều loại phụ phẩm khác được tạo ra khá lớn. Nếu không được sử dụng hợp lý, một phần phụ phẩm có thể trở thành chất thải hoặc bị đốt bỏ, gây lãng phí tài nguyên và ảnh hưởng đến môi trường.

Nghề trồng nấm đã giúp thay đổi cách nhìn về những nguồn nguyên liệu này. Rơm rạ, mùn cưa sau khi được xử lý, phối trộn và tạo thành giá thể có thể trở thành môi trường sinh trưởng cho nhiều loại nấm. Quy trình này vừa tạo thêm giá trị kinh tế, vừa góp phần giảm áp lực xử lý phụ phẩm nông nghiệp.

Điểm đáng chú ý của sản xuất nấm là không đòi hỏi diện tích đất quá lớn. Người dân có thể tận dụng nhà xưởng, chuồng trại cải tạo hoặc xây dựng khu nhà nuôi trồng chuyên dụng. Đây là lợi thế đối với những hộ có ít đất sản xuất nhưng muốn phát triển ngành nghề mới. Tuy nhiên, trồng nấm không phải là nghề “nhàn”. Từ khâu xử lý nguyên liệu, đóng bịch phôi, hấp khử trùng, cấy giống đến chăm sóc và thu hái đều đòi hỏi sự cẩn trọng. Chỉ cần nhiệt độ, độ ẩm hoặc điều kiện vệ sinh không phù hợp, cả lứa nấm có thể bị ảnh hưởng.

Kỹ thuật quyết định năng suất và chất lượng

Khác với nhiều loại cây trồng ngoài đồng ruộng, nấm phát triển trong môi trường tương đối đặc thù. Người sản xuất phải kiểm soát đồng thời nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, thông thoáng và vệ sinh khu vực nuôi trồng. Ở những cơ sở có quy mô lớn, nhà trồng nấm được phân thành nhiều khu vực với chức năng khác nhau. Phôi nấm sau khi cấy giống được đưa vào khu vực nuôi sợi. Khi sợi nấm phát triển hoàn chỉnh, phôi được chuyển sang khu vực chăm sóc, tạo quả thể và thu hái.

Việc ứng dụng thiết bị đo nhiệt độ, độ ẩm giúp người trồng chủ động hơn trong sản xuất. Một số hộ đã đầu tư hệ thống tưới phun sương, giá kệ nhiều tầng, quạt thông gió và các thiết bị điều chỉnh môi trường. Nhờ đó, sản xuất nấm có thể được tổ chức quanh năm thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào mùa vụ.

Đây cũng là lĩnh vực đòi hỏi người lao động phải tích lũy kinh nghiệm. Cùng một loại giống, nhưng nếu điều kiện chăm sóc khác nhau thì tốc độ phát triển, kích thước và chất lượng nấm cũng có thể khác nhau. Vì vậy, phát triển nghề nấm ở Tiên Lục không chỉ là câu chuyện mở rộng diện tích mà còn là quá trình nâng cao trình độ kỹ thuật của người sản xuất.

Giá trị kinh tế từ những gian nhà nhỏ

Một trong những ưu điểm của nghề trồng nấm là khả năng tạo giá trị trên diện tích không quá lớn. Nếu tổ chức sản xuất hợp lý, các tầng giá thể có thể được bố trí trong nhà trồng, tận dụng cả không gian chiều cao. Đối với hộ gia đình, mô hình này tạo điều kiện kết hợp sản xuất nông nghiệp với ngành nghề phụ. Những thời điểm nông nhàn, lao động gia đình có thể tham gia các công đoạn chăm sóc, thu hái, sơ chế và đóng gói sản phẩm. Nấm tươi có vòng đời thương phẩm tương đối ngắn nên đầu ra là vấn đề quan trọng. Người trồng không chỉ quan tâm đến năng suất mà còn phải tính toán thời điểm thu hái, bảo quản và tiêu thụ. Nếu sản xuất tự phát, chạy theo sản lượng nhưng thiếu thị trường ổn định, giá trị kinh tế có thể giảm.

Bởi vậy, hướng phát triển bền vững đối với nghề nấm ở Tiên Lục là gắn sản xuất với thị trường. Các hộ có thể liên kết thành tổ nhóm, hợp tác xã hoặc liên kết với doanh nghiệp để thống nhất giống, quy trình kỹ thuật, quy cách sản phẩm và đầu ra. Khi sản phẩm được đóng gói, dán nhãn, truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu địa phương, giá trị của cây nấm sẽ không chỉ nằm ở sản lượng bán ra mà còn ở mức độ tin cậy của người tiêu dùng.

Trồng nấm sò trong nhà không đòi hỏi nhiều công chăm sóc, chủ yếu tập trung ở khâu đóng bịch và phân tầng. Nấm ưa ẩm nên cần tưới nước thường xuyên vào buổi sáng và chiều; sau khoảng 1 tháng có thể bắt đầu thu hoạch. Khu vực trồng phải được vệ sinh sạch sẽ, kín, hạn chế ánh nắng trực tiếp và kiểm soát độ ẩm phù hợp.

Nhờ chủ động học hỏi qua sách báo, các lớp tập huấn, tham quan mô hình và sự hỗ trợ kỹ thuật của Hội Nông dân xã Tiên Lục, nhiều gia đình từng bước nâng cao hiệu quả sản xuất. Có gia đình duy trì hơn 7.000 bịch nấm, cho thu hoạch 35–60 kg/ngày, liên tục trong khoảng 2 tháng. Với giá bán khoảng 35.000 đồng/kg, sau khi trừ chi phí, mỗi vụ nấm mang lại lợi nhuận gần 35 triệu đồng.

Hướng đi của nông nghiệp tuần hoàn

Một điểm phù hợp với xu hướng chuyển đổi xanh hiện nay là nghề trồng nấm có thể tạo ra chuỗi giá trị tương đối khép kín. Nguyên liệu đầu vào có thể lấy từ phụ phẩm nông nghiệp. Sau quá trình trồng, phần giá thể đã qua sử dụng tiếp tục được tận dụng làm phân hữu cơ, cải tạo đất hoặc phục vụ các mô hình sản xuất khác. Nếu tổ chức tốt, chất thải của công đoạn này có thể trở thành nguyên liệu cho công đoạn khác.

Đây chính là tinh thần của kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp: giảm khai thác tài nguyên mới, kéo dài vòng đời vật chất và hạn chế lượng chất thải cuối cùng. Đối với Tiên Lục, phát triển nghề nấm theo hướng tuần hoàn còn có ý nghĩa trong xây dựng nông thôn mới và nông nghiệp xanh. Thay vì chỉ tập trung vào sản lượng, người dân có thể từng bước quan tâm hơn đến việc tiết kiệm nguyên liệu, sử dụng nước hợp lý, giảm chất thải và bảo đảm an toàn thực phẩm. Nếu kết hợp với phân loại, thu gom phụ phẩm tại địa phương, nghề nấm có thể tạo ra một chuỗi liên kết từ đồng ruộng đến nhà xưởng, từ phụ phẩm đến thực phẩm và từ phế phụ phẩm sau sản xuất trở lại đồng ruộng.

HTX Nguyên Dương (Tiên Lục) đưa nấm lim xanh vào sản xuất mở ra hướng mới cho nghề trồng nấm. Ảnh NT

Cần liên kết để đi xa hơn

Nghề trồng nấm ở Tiên Lục vẫn đứng trước không ít thách thức. Vốn đầu tư ban đầu cho nhà trồng, thiết bị và hệ thống xử lý nguyên liệu có thể là trở ngại đối với các hộ nhỏ. Kỹ thuật sản xuất cũng cần được cập nhật thường xuyên, nhất là trong điều kiện thời tiết ngày càng thất thường. Thị trường tiêu thụ cũng là bài toán cần được giải quyết. Nấm là sản phẩm thực phẩm tươi, yêu cầu cao về độ an toàn và điều kiện bảo quản. Vì vậy, xây dựng chuỗi từ sản xuất đến tiêu thụ là yếu tố quan trọng để nghề nấm phát triển ổn định.

Các hộ sản xuất cần được hỗ trợ về giống, kỹ thuật, vốn, bao bì, nhãn hiệu và xúc tiến thương mại. Trong đó, hợp tác xã có thể đóng vai trò đầu mối tổ chức sản xuất, cung ứng vật tư, chuyển giao kỹ thuật, kiểm soát chất lượng và kết nối thị trường. Về lâu dài, Tiên Lục có thể nghiên cứu xây dựng vùng sản xuất nấm tập trung, khuyến khích ứng dụng công nghệ kiểm soát môi trường, sử dụng năng lượng tiết kiệm và tận dụng giá thể sau trồng. Những cơ sở có điều kiện có thể hướng tới các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, xây dựng sản phẩm OCOP và phát triển thương hiệu nấm gắn với địa danh Tiên Lục.

Từ những bịch phôi nhỏ trong những gian nhà sản xuất, nghề trồng nấm đang mở ra một hướng đi đáng chú ý cho nông nghiệp địa phương. Giá trị của nghề không chỉ nằm ở những kilogram nấm được thu hái mỗi ngày, mà còn ở khả năng biến phụ phẩm thành nguyên liệu, biến không gian nhỏ thành nơi tạo sinh kế và biến sản xuất nông nghiệp truyền thống thành một mắt xích của kinh tế tuần hoàn.

Trong tiến trình xây dựng nông nghiệp xanh, câu chuyện của nghề nấm Tiên Lục cho thấy một hướng phát triển khá rõ: không nhất thiết phải có diện tích lớn mới tạo ra giá trị lớn; điều quan trọng là biết sử dụng hiệu quả tài nguyên, làm chủ kỹ thuật và tổ chức sản xuất gắn với thị trường. Đây cũng có thể là nền tảng để nghề nấm từng bước trở thành một ngành sản xuất hàng hóa, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và tạo thêm diện mạo mới cho vùng nông thôn Bắc Ninh. Từ mô hình trông nấm thông thường Hợp tác xã nấm lim xanh Nguyên Dương đã mạnh dạn trồng nấm lim xanh, một loại nấm dược liệu có giá trị cao./.