Nhân rộng cánh đồng phát thải thấp

Hợp tác xã Hữu Chung (Hải Phòng) được lựa chọn là nơi triển khai mô hình canh tác lúa hiệu quả cao, phát thải thấp. Với quy mô 2ha, mô hình sử dụng giống VNR20 với lượng gieo sạ chỉ khoảng 45kg/ha. Quy trình sản xuất áp dụng đồng bộ hàng loạt giải pháp kỹ thuật tiên tiến như cơ giới hóa gieo sạ hàng kết hợp vùi phân bằng máy, quản lý nước ướt-khô xen kẽ (AWD), bón phân theo nguyên tắc “bốn đúng” và kiểm soát dịch hại tổng hợp (IPM).

Theo Giám đốc Hợp tác xã Hữu Chung Trần Thanh Hương, việc gieo sạ theo hàng bằng máy giúp kiểm soát mật độ ngay từ đầu vụ, tạo điều kiện để cây lúa sinh trưởng đồng đều. Bên cạnh đó, phân được vùi trực tiếp xuống đất cùng thời điểm gieo sạ giúp làm tăng hiệu quả hấp thu dinh dưỡng, giảm thất thoát và hạn chế phát thải khí nhà kính. Nhờ vậy, giảm đáng kể lượng giống, số lần bón phân, tiết kiệm nước tưới và công lao động, góp phần thay đổi cách tổ chức sản xuất lúa theo hướng cơ giới hóa, tiết kiệm chi phí và sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn.

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng Lương Thị Kiểm cho biết, mô hình tại Hợp tác xã Hữu Chung là phép thử quan trọng để đánh giá khả năng thích ứng của các giải pháp giảm phát thải tại địa phương. Đây là cơ sở để thành phố thúc đẩy canh tác bền vững gắn với cơ giới hóa trên diện rộng.

Với ba điểm triển khai tại Hưng Yên, Ninh Bình và Hải Phòng, các mô hình canh tác lúa hiệu quả cao, phát thải thấp được thử nghiệm trên nhiều vùng sinh thái khác nhau. Cục trưởng Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Huỳnh Tấn Đạt cho biết, đây là cơ sở thực tiễn quan trọng để ngành nông nghiệp tiếp tục hoàn thiện quy trình canh tác lúa phát thải thấp, bảo đảm phù hợp với điều kiện sản xuất của từng địa phương. Thông qua thực tế triển khai, các giải pháp kỹ thuật sẽ được kiểm chứng, đánh giá một cách khách quan, làm nền tảng cho việc nhân rộng trong thời gian tới. Đồng thời, góp phần hoàn thiện quy trình kỹ thuật và chuẩn hóa dữ liệu phục vụ công tác đo đếm phát thải trong lĩnh vực trồng trọt.

Trước đó, hiệu quả của hướng đi này đã được khẳng định qua đề án “1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao” tại Đồng bằng sông Cửu Long. Sau hai năm thực hiện (2024-2025), có khoảng 355.000ha lúa tham gia vào mô hình, vượt 197% so với kế hoạch đề ra. Việc áp dụng phương pháp canh tác tiên tiến giúp giảm 30-50% lượng giống, 30% phân đạm, 20% nước tưới; thu nhập nông dân tăng ít nhất 13,4%. Đáng chú ý, so với canh tác truyền thống, lượng khí nhà kính giảm từ 25-44% (2-7,8 tấn CO2 tương đương/ha). Đây là tiền đề vững chắc để xây dựng cơ chế chi trả tín chỉ các-bon.

Hoàn thiện hệ thống MRV

Theo Đề án trồng trọt giảm phát thải giai đoạn 2025-2035 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến năm 2035 sẽ giảm ít nhất 15% phát thải khí nhà kính so với năm 2020. Để triển khai hiệu quả, các mô hình canh tác giảm phát thải cần tích hợp chặt chẽ ba yếu tố cốt lõi: áp dụng chuẩn xác gói kỹ thuật giảm phát thải; tổ chức sản xuất theo chuỗi liên kết bền vững (nông dân-hợp tác xã-doanh nghiệp); và phải tích hợp được hệ thống giám sát, đo lường-báo cáo-thẩm định (MRV).

Như vậy, song song với việc vận hành mô hình, một trong những nhiệm vụ trọng tâm, cấp thiết của đề án là phải thiết lập hệ thống MRV chuyên biệt, đủ độ tin cậy cho các cây trồng chủ lực như lúa, ngô, sắn, mía, cà-phê…

Viện trưởng Viện Môi trường nông nghiệp Mai Văn Trịnh phân tích, đặc thù của các loại khí nhà kính sinh ra từ ruộng lúa (như CO2, CH4, N2O) là vô hình, không thể ước lượng bằng mắt thường hay “cân đong” trực tiếp. Do đó, để xác định chính xác một thửa ruộng phát thải ra sao và giảm được bao nhiêu, bắt buộc phải áp dụng các phương pháp đo lường khoa học chuẩn xác. Thời gian qua, Viện phối hợp các chuyên gia quốc tế xây dựng phương pháp và bộ công cụ MRV. Hệ thống này được thiết kế để vừa bám sát thực tiễn canh tác tại Việt Nam, vừa tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn quốc tế uy tín.

Từ năm 2023, Viện áp dụng bộ công cụ MRV tại các mô hình trồng lúa phát thải thấp tại các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long. Đến năm 2025, đã có 11 mô hình được áp dụng hệ thống MRV. Trong năm 2026, quy trình này sẽ được đưa vào áp dụng thực địa trên khoảng 15.000ha lúa tại Đồng bằng sông Cửu Long. Từ nền tảng này, một cơ sở dữ liệu quốc gia về phát thải khí nhà kính trong trồng trọt sẽ được xây dựng chi tiết theo từng vùng sinh thái, loại cây và quy trình canh tác.

Hệ thống MRV là cơ sở quan trọng để triển khai các cơ chế chi trả giảm phát thải và thị trường các-bon trong nông nghiệp. Dù đóng vai trò nền tảng nhưng việc triển khai MRV hiện vẫn còn gặp một số khó khăn.

Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, hiện nay, quy trình MRV đã được Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành nhưng chưa có hướng dẫn chi tiết về tổ chức thực hiện và cơ chế tài chính đi kèm. Cục kiến nghị, ngành nông nghiệp cần khẩn trương hoàn thiện hệ thống MRV, nhất là trong sản xuất lúa theo hướng đơn giản, dễ áp dụng thực tiễn. Đồng thời, ban hành hướng dẫn cụ thể, chi tiết hơn nhằm tạo cơ sở triển khai và mở rộng cơ chế chi trả giảm phát thải.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, thời gian tới bộ sẽ phối hợp chặt chẽ với các đơn vị liên quan và các địa phương khẩn trương hoàn thiện hạ tầng vùng sản xuất, nghiên cứu cơ chế chi trả tín chỉ carbon cho sản xuất lúa. Cùng với đó, khuyến khích doanh nghiệp và hợp tác xã tham gia liên kết sản xuất-tiêu thụ, thúc đẩy chứng nhận vùng sản xuất và xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam chất lượng cao, phát thải thấp.

Đồng thời, huy động các nguồn lực từ các chương trình, dự án quốc tế và tài chính carbon nhằm mở rộng quy mô triển khai. Tiếp tục rà soát và hoàn thiện quy hoạch vùng sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại các tỉnh vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Trong đó ưu tiên các vùng có điều kiện hạ tầng thủy lợi đồng bộ, sản xuất tập trung và có sự tham gia của hợp tác xã và doanh nghiệp liên kết tiêu thụ...