Ảnh minh hoạ

Mô hình thiết thực, giải bài toán môi trường - kinh tế

Từ lâu, trong quá trình sản xuất và chế biến nông sản, lượng phế phẩm thải ra là rất lớn. Các nhà máy chế biến rau củ, trái cây, thủy sản, cà phê, lúa gạo hay chăn nuôi đều tạo ra hàng tấn phụ phẩm mỗi ngày như vỏ trái cây, bã mía, bã cà phê, rơm rạ, vỏ trấu, bùn hữu cơ hay chất thải chăn nuôi. Nếu không được xử lý đúng cách, những phế phẩm này dễ gây ô nhiễm nguồn nước, không khí và phát sinh khí nhà kính. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của kinh tế tuần hoàn, đó lại là nguồn nguyên liệu quý để sản xuất phân bón hữu cơ phục vụ nông nghiệp sạch.

Khép kín chuỗi giá trị nông sản chính là quá trình tận dụng tối đa mọi nguồn lực trong sản xuất, từ nguyên liệu đầu vào đến phụ phẩm đầu ra. Thay vì coi phế phẩm là rác thải, nhiều doanh nghiệp đã đầu tư công nghệ tái chế hiện đại để biến chúng thành sản phẩm hữu ích. Các loại bã hữu cơ sau chế biến được thu gom, nghiền nhỏ, phối trộn vi sinh rồi ủ lên men để tạo thành phân bón hữu cơ giàu dinh dưỡng. Nguồn phân này tiếp tục quay trở lại đồng ruộng, nuôi dưỡng cây trồng, tạo nên vòng tuần hoàn bền vững.

Mô hình này mang lại nhiều lợi ích thiết thực. Trước hết là giảm đáng kể lượng chất thải ra môi trường. Những núi phế phẩm từng gây mùi hôi, ô nhiễm nay được xử lý ngay tại nhà máy, hạn chế chi phí vận chuyển và chôn lấp. Quá trình tái chế cũng giúp giảm phát thải khí methane - loại khí nhà kính phát sinh từ việc phân hủy hữu cơ ngoài tự nhiên. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh Việt Nam cam kết giảm phát thải ròng và hướng tới nền kinh tế xanh.

Không chỉ giải quyết bài toán môi trường, việc tái chế phế phẩm còn giúp doanh nghiệp gia tăng giá trị kinh tế. Trước đây, phụ phẩm gần như không đem lại lợi nhuận, thậm chí còn làm tăng chi phí xử lý. Nay chúng trở thành nguồn nguyên liệu sản xuất phân bón hữu cơ có giá trị thương mại cao. Một số doanh nghiệp còn hình thành chuỗi liên kết giữa vùng nguyên liệu - nhà máy chế biến - nhà máy sản xuất phân hữu cơ - vùng canh tác, tạo nên hệ sinh thái nông nghiệp tuần hoàn hiệu quả.

Đặc biệt, phân bón hữu cơ đang ngày càng được thị trường ưa chuộng nhờ khả năng cải tạo đất và bảo vệ môi trường. Khác với phân hóa học, phân hữu cơ giúp tăng độ tơi xốp, bổ sung hệ vi sinh có lợi và nâng cao độ màu mỡ của đất. Việc sử dụng phân hữu cơ lâu dài còn giúp giảm thoái hóa đất, giảm tồn dư hóa chất trong nông sản và tạo ra sản phẩm an toàn cho người tiêu dùng. Đây cũng là yêu cầu quan trọng đối với nông sản xuất khẩu vào các thị trường khó tính như châu Âu, Nhật Bản hay Hoa Kỳ.

Nhiều địa phương và doanh nghiệp tại Việt Nam đã bước đầu thành công với mô hình này. Các nhà máy chế biến trái cây ở Tây Nguyên tận dụng vỏ cà phê, vỏ sầu riêng để sản xuất phân vi sinh. Nhiều trang trại chăn nuôi lớn sử dụng chất thải gia súc kết hợp công nghệ vi sinh để tạo phân hữu cơ và khí sinh học phục vụ sản xuất điện. Một số doanh nghiệp chế biến thủy sản cũng biến bùn thải, đầu vỏ tôm cá thành chế phẩm sinh học phục vụ nông nghiệp công nghệ cao. Những mô hình ấy cho thấy tiềm năng rất lớn của việc tái chế phụ phẩm trong ngành nông nghiệp Việt Nam.

Vẫn còn nhiều thách thức

Tuy nhiên, để khép kín chuỗi giá trị nông sản hiệu quả vẫn còn nhiều thách thức. Đầu tiên là vấn đề công nghệ. Không phải doanh nghiệp nào cũng đủ nguồn lực đầu tư dây chuyền xử lý và sản xuất phân hữu cơ đạt chuẩn. Công nghệ lạc hậu có thể gây mùi hôi hoặc tạo ra sản phẩm chất lượng thấp. Bên cạnh đó, việc thu gom và phân loại phụ phẩm tại nguồn cũng cần được tổ chức bài bản để bảo đảm nguyên liệu đầu vào ổn định.

Ngoài ra, thị trường phân bón hữu cơ trong nước vẫn chưa phát triển tương xứng với tiềm năng. Nhiều nông dân còn quen sử dụng phân hóa học do tác dụng nhanh, trong khi phân hữu cơ cần thời gian để cải tạo đất. Vì vậy, cần tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn kỹ thuật và có chính sách hỗ trợ để khuyến khích sử dụng phân bón hữu cơ trong sản xuất nông nghiệp.

Một yếu tố quan trọng khác là sự liên kết giữa doanh nghiệp, nông dân và cơ quan quản lý. Muốn xây dựng chuỗi giá trị khép kín bền vững cần có sự phối hợp đồng bộ từ vùng nguyên liệu đến chế biến và tiêu thụ. Nhà nước cần hoàn thiện cơ chế ưu đãi cho doanh nghiệp đầu tư công nghệ tái chế, hỗ trợ tín dụng xanh và thúc đẩy nghiên cứu khoa học về công nghệ sinh học, vi sinh trong sản xuất phân hữu cơ. Đồng thời, cần xây dựng tiêu chuẩn chất lượng rõ ràng để nâng cao niềm tin của thị trường đối với các sản phẩm phân bón hữu cơ sản xuất từ phụ phẩm.

Trong xu thế phát triển nông nghiệp xanh và kinh tế tuần hoàn, việc tái chế phế phẩm thành phân bón hữu cơ không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là hướng đi chiến lược. Đây là cách để giảm phụ thuộc vào tài nguyên hóa thạch, tiết kiệm chi phí sản xuất và nâng cao khả năng cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Khép kín chuỗi giá trị nông sản còn mang ý nghĩa thay đổi tư duy sản xuất. Khi mọi phế phẩm đều được tận dụng, sản xuất nông nghiệp không còn là quá trình khai thác đơn thuần mà trở thành hệ sinh thái tuần hoàn, nơi chất thải của công đoạn này là nguyên liệu cho công đoạn khác. Điều đó giúp cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường, hướng tới nền nông nghiệp bền vững, hiện đại và có trách nhiệm với tương lai.

Có thể nói, tái chế phế phẩm thành phân bón hữu cơ tại nhà máy là lời giải hiệu quả cho bài toán phát triển xanh của ngành nông nghiệp. Khi chuỗi giá trị được khép kín, doanh nghiệp tăng lợi nhuận, nông dân có thêm nguồn vật tư an toàn, môi trường được bảo vệ và người tiêu dùng được sử dụng nông sản sạch. Đó cũng chính là con đường để nông nghiệp Việt Nam chuyển mình mạnh mẽ trong thời đại kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững./.