Chanh dây hữu cơ hiện có diện tích 20 ha tại huyện Tuy Đức và huyện Đắk R’lấp, do Công ty Cổ phần Đầu tư Long Huệ và HTX Hồ tiêu Hữu cơ Đồng Thuận đảm nhiệm. (Ảnh minh họa)

Khởi sắc từ những mô hình hữu cơ tiên phong

T heo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Nông, đến cuối năm 2024, toàn tỉnh đã có 19 mô hình sản xuất đạt chứng nhận hữu cơ với tổng diện tích 1.293 ha, sản lượng khoảng 2.588 tấn/năm. Trong đó, các nhóm cây trồng chủ lực như hồ tiêu, cà phê, sầu riêng, bơ, điều và rau củ quả là những sản phẩm chiếm tỷ trọng lớn. Cây hồ tiêu tiếp tục là cây trồng chủ lực trong chuỗi giá trị hữu cơ, với diện tích 602 ha do 11 tổ chức và cá nhân triển khai. Các vùng sản xuất tập trung chủ yếu tại huyện Đắk Song, Đắk R’lấp và TP. Gia Nghĩa. Cụ thể, tại huyện Đắk Song có sự tham gia của các đơn vị tiêu biểu như Công ty TNHH Trang trại Xanh Thu Thủy, HTX Nông nghiệp – Thương mại – Dịch vụ Hữu cơ Hoàng Nguyên, Hiệp hội Hồ tiêu Đắk Song và Công ty Cổ phần Thương mại và Dịch vụ Xuất nhập khẩu Trân Châu. Tại Đắk R’lấp, các mô hình tiêu biểu gồm HTX Nông nghiệp Hồ tiêu Hữu cơ Tây Nguyên, HTX Nông nghiệp Dịch vụ và Thương mại Hà Sơn Bình, HTX Hồ tiêu Hữu cơ Đồng Thuận. Riêng TP. Gia Nghĩa có HTX Nông nghiệp Hữu cơ Đắk Nông tham gia sản xuất hồ tiêu hữu cơ.

Cà phê hữu cơ hiện được triển khai trên diện tích 100 ha, do 4 tổ chức và cá nhân thực hiện, tập trung tại các huyện Đắk Song, Đắk R’lấp và Krông Nô. Các đơn vị tiêu biểu bao gồm: HTX Nông nghiệp Hồ tiêu Hữu cơ Tây Nguyên, HTX Hữu cơ Hoàng Nguyên, HTX Bechamp và HTX Nông nghiệp Thành Thái.

Bên cạnh đó, tỉnh cũng đã phát triển thêm một số mô hình hữu cơ khác, trong đó có: 20 ha sầu riêng hữu cơ tại huyện Đắk Song do HTX Hoàng Nguyên thực hiện; 500 ha điều hữu cơ tại xã Đắk Ngo, huyện Tuy Đức do HTX Nông nghiệp Bảo Khang triển khai – đây là một trong những mô hình điều hữu cơ có quy mô lớn hiếm thấy tại Việt Nam hiện nay.

Ngoài ra, HTX Hoàng Nguyên còn đang sản xuất 20 ha bơ hữu cơ tại huyện Đắk Song. Một số cây ăn quả khác như cam, quýt được canh tác theo hướng hữu cơ tại xã Quảng Phú (huyện Krông Nô) và huyện Đắk Glong với tổng diện tích 7,86 ha do HTX sản xuất nông lâm nghiệp hữu cơ Quảng Phú và Trang trại Thiên nhiên Yến Ngọc triển khai.

Chanh dây hữu cơ hiện có diện tích 20 ha tại huyện Tuy Đức và huyện Đắk R’lấp, do Công ty Cổ phần Đầu tư Long Huệ và HTX Hồ tiêu Hữu cơ Đồng Thuận đảm nhiệm. Cây mắc ca cũng bắt đầu được đưa vào sản xuất theo hướng hữu cơ với diện tích 4,9 ha tại huyện Tuy Đức, do Công ty TNHH Nông nghiệp Hữu cơ Phú An đầu tư.

Không chỉ dừng lại ở chứng nhận, nhiều sản phẩm đã bắt đầu tiếp cận được chuỗi tiêu thụ ổn định. Sở Nông nghiệp và Môi trường đã kết nối thành công các HTX, doanh nghiệp với hệ thống bán lẻ lớn như MM Mega Market, Saigon Co.op để đưa nông sản hữu cơ vào siêu thị, tạo niềm tin và thói quen tiêu dùng cho thị trường nội địa.

Cây hồ tiêu tiếp tục là cây trồng chủ lực trong chuỗi giá trị hữu cơ tại tỉnh Đắk Nông.

Nông nghiệp Hữu cơ - Hành trình nhiều chông gai

Mặc dù Đắk Nông được đánh giá có nhiều lợi thế để phát triển nông nghiệp hữu cơ, nhưng trên thực tế, việc mở rộng mô hình sản xuất hữu cơ vẫn còn gặp nhiều rào cản. Một trong những nguyên nhân chính là sự thiếu vắng các mô hình liên kết chặt chẽ giữa người nông dân và doanh nghiệp thu mua, chế biến, xuất khẩu. Thiếu liên kết đồng nghĩa với đầu ra bấp bênh, người nông dân khó yên tâm đầu tư lâu dài vào canh tác hữu cơ.

Chuyển đổi từ nông nghiệp truyền thống sang hữu cơ không chỉ là thay đổi quy trình sản xuất, mà còn là bước chuyển mình toàn diện trong tư duy canh tác, cách quản lý và tiếp cận thị trường. Quá trình này đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và nguồn lực, nhưng hiện nay vẫn còn không ít lực cản.

Dù nông sản hữu cơ có giá trị cao và an toàn cho sức khỏe, nhưng thị trường trong nước vẫn chưa thật sự đón nhận mạnh mẽ. Người tiêu dùng phần lớn vẫn ưu tiên giá rẻ, trong khi sản phẩm hữu cơ khó cạnh tranh về giá so với sản phẩm thông thường. Bên cạnh đó, hệ thống phân phối còn manh mún, thiếu chiến lược tiếp thị chuyên nghiệp. Tình trạng “vàng thau lẫn lộn” giữa sản phẩm hữu cơ và sản phẩm được quảng cáo theo kiểu “sạch” nhưng không đạt chuẩn cũng làm mất lòng tin của người tiêu dùng.

Về xuất khẩu, các rào cản kỹ thuật, từ dư lượng thuốc bảo vệ thực vật đến hồ sơ chứng nhận, tiếp tục là thử thách lớn. Đặc biệt, sản lượng nhỏ lẻ, chưa có sự liên kết thành vùng sản xuất tập trung khiến nhiều mô hình chưa đủ điều kiện để ký kết các đơn hàng lớn.

“Làm hữu cơ không khó, nhưng đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên trì”, bà Trần T hị Thu, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Thương mại Dịch vụ Hữu cơ Hoàng Nguyên (huyện Đắk Song) chia sẻ. Người sản xuất phải nắm chắc chu kỳ sinh trưởng của cây trồng, biết ủ phân hữu cơ đúng cách, sử dụng thiên địch thay cho thuốc hóa học. Tuy nhiên, phần lớn nông dân vẫn quen canh tác truyền thống, ngại thay đổi vì lo rủi ro và sụt giảm năng suất trong thời gian đầu chuyển đổi.

Một thực tế cho thấy, việc đào tạo vẫn là khâu yếu. Trong gần 100 lớp tập huấn nông nghiệp do tỉnh tổ chức, chỉ có 4 lớp chuyên biệt về sản xuất hữu cơ, con số còn quá khiêm tốn so với nhu cầu thực tế.

Một trong những thách thức lớn hiện nay là chi phí để được cấp và duy trì chứng nhận hữu cơ. Từ khâu khảo sát đất, nước, kiểm nghiệm mẫu đến thuê tổ chức cấp chứng nhận, tất cả đều tốn kém, nhất là với các nông hộ nhỏ. Dù tỉnh đã có chính sách hỗ trợ tối đa 200 triệu đồng cho tổ chức và 100 triệu đồng cho cá nhân nhưng mức hỗ trợ này vẫn chưa đủ để khuyến khích mở rộng quy mô. T hậm chí, không ít mô hình sau khi đạt được chứng nhận đã phải bỏ cuộc giữa chừng vì không kham nổi chi phí tái chứng nhận định kỳ hằng năm.

Nhà nước đồng hành: Chính sách là nền tảng quan trọng

Nhằm tháo gỡ khó khăn, tạo động lực cho nông dân và hợp tác xã mạnh dạn chuyển đổi sang sản xuất hữu cơ, thời gian qua, tỉnh Đắk Nông đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách cụ thể, thiết thực và mang tính định hướng lâu dài.

Nổi bật trong số đó là Quyết định số 785/QĐ-UBND năm 2022, phê duyệt Đề án phát triển nông nghiệp hữu cơ giai đoạn 2022 – 2025, định hướng đến năm 2035. Đây được xem là kim chỉ nam cho quá trình chuyển đổi sản xuất, xác định rõ mục tiêu, nội dung, giải pháp và lộ trình phát triển nông nghiệp hữu cơ một cách bài bản, có hệ thống.

Tiếp đó, Kế hoạch số 585/KH UBND năm 2022 đã cụ thể hóa đề án bằng việc xác định vùng ưu tiên phát triển theo từng loại cây trồng chủ lực: cà phê tại các huyện Cư Jút, Đắk Mil, Đắk Song; hồ tiêu tại Đắk Song, Krông Nô, Đắk Glong; bơ và sầu riêng tại Tuy Đức, Đắk Song... Việc quy hoạch rõ ràng các vùng sản xuất hữu cơ giúp tập trung nguồn lực đầu tư, thuận lợi trong việc kiểm soát chất lượng và cấp mã số vùng trồng xuất khẩu.

Bên cạnh đó, để giảm gánh nặng cho người sản xuất trong quá trình tiếp cận và duy trì chứng nhận hữu cơ, tỉnh ban hành Quyết định số 10/2021/ QĐ-UBND, theo đó hỗ trợ 100% kinh phí đánh giá, tập huấn, thuê tổ chức chứng nhận cho các mô hình sản xuất hữu cơ đạt chuẩn.

Không chỉ dừng lại ở hỗ trợ kỹ thuật, Đắk Nông còn quan tâm đến yếu tố thị trường và giá trị gia tăng thông qua Nghị quyết số 06/2019/ NQ-HĐND. Nghị quyết này khuyến khích phát triển liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị, hỗ trợ doanh nghiệp, HTX và nông dân áp dụng tiến bộ kỹ thuật, đầu tư vào bao bì, nhãn mác, xây dựng thương hiệu nông sản hữu cơ của địa phương.

Đặc biệt, trong các chương trình xúc tiến thương mại gần đây, Đắk Nông đã chủ động “mang” nông sản hữu cơ ra các hội chợ quốc tế như CAEXPO 2024 (Trung Quốc), hội chợ OCOP toàn quốc, kết nối cung cầu TP.HCM, qua đó giúp mở rộng thị trường và tìm kiếm đối tác xuất khẩu.

Sản xuất hữu cơ không chỉ là chuyện lợi nhuận mà còn là cam kết bảo vệ môi trường, khôi phục hệ sinh thái nông thôn đang bị tổn thương vì canh tác hóa học kéo dài.

T heo đánh giá của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh, mô hình nông nghiệp hữu cơ đã giúp cải thiện chất lượng đất, giảm thiểu ô nhiễm nước mặt do không còn rửa trôi hóa chất. Phân hữu cơ, thuốc sinh học giúp cân bằng hệ vi sinh vật trong đất, bảo tồn các loài thiên địch như ong mắt đỏ, kiến vàng những “người bạn” tự nhiên của người nông dân. Ngoài ra, sản xuất hữu cơ cũng góp phần làm giảm phát thải khí nhà kính, một trong những nguyên nhân gây biến đổi khí hậu nhờ không sử dụng phân hóa học có chứa nitơ và thuốc BVTV tổng hợp.

Ông Ngô Xuân Đông, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Nông cho biết, các huyện, thành phố đã xây dựng Kế hoạch thực hiện; việc triển khai được thực hiện đã được các cấp, các ngành quan tâm xây dựng và lồng ghép thực hiện trong các Chương trình, Kế hoạch để phát triển nông nghiệp hữu cơ, tuần hoàn, đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng để tham gia thị trường trong nước và xuất khẩu.

Ông Ngô Xuân Đông, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết: Sở đã ban hành Quyết định số 478/QĐ-SNN ngày 15/11/2022 phân công nhiệm vụ cụ thể đến các đơn vị trực thuộc nhằm tập trung triển khai thực hiện Đề án phát triển nông nghiệp hữu cơ trên địa bàn tỉnh đến năm 2025, định hướng 2030 và Kế hoạch số 585/KH-UBND ngày 14/10/2022 của UBND tỉnh. Theo đó các huyện, thành phố đã xây dựng Kế hoạch thực hiện; việc triển khai được thực hiện đã được các cấp, các ngành quan tâm xây dựng và lồng ghép thực hiện trong các Chương trình, Kế hoạch để phát triển nông nghiệp hữu cơ, tuần hoàn, đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng để tham gia thị trường trong nước và xuất khẩu.

Trao đổi với Tạp chí Hữu cơ Việt Nam, ông Lê Trọng Yên - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Nông nhận định: “Đắk Nông có lợi thế về thổ nhưỡng, khí hậu, cây trồng bản địa và người nông dân chịu khó. Nhưng muốn ‘cất cánh’ thì phải làm hữu cơ như một cuộc chơi dài hơi, có liên kết, có thị trường đầu ra ổn định, và phải xây dựng được niềm tin nơi người tiêu dùng”. Theo ông Lê Trọng Yên, tỉnh tiếp tục mở rộng chương trình tập huấn kỹ thuật theo chiều sâu, hỗ trợ chứng nhận theo nhóm hộ để giảm chi phí, và quan trọng nhất là xây dựng hệ sinh thái tiêu dùng hữu cơ nội địa bền vững, thay vì phụ thuộc quá nhiều vào thị trường xuất khẩu.

Cây mắc ca cũng bắt đầu được đưa vào sản xuất theo hướng hữu cơ với diện tích 4,9 ha tại huyện Tuy Đức. (Ảnh minh họa)

T heo kế hoạch của UBND tỉnh, đến hết năm 2025, toàn tỉnh phấn đấu đạt hơn 3.000 ha nông nghiệp hữu cơ, gấp hơn 2 lần diện tích hiện nay. Trong đó, ưu tiên cây cà phê, hồ tiêu, cây ăn quả và dược liệu. Song song đó, tỉnh sẽ tiếp tục triển khai các hoạt động xúc tiến thương mại, mời gọi doanh nghiệp chế biến, đầu tư công nghệ cao, xây dựng thương hiệu gắn với chỉ dẫn địa lý, vùng trồng có mã số xuất khẩu. Việc thực hiện đồng bộ và bài bản, “mầm xanh” nông nghiệp hữu cơ tại Đắk Nông chắc chắn sẽ không chỉ bừng nở mà còn vươn xa, đưa nông sản Tây Nguyên vững vàng trên thị trường quốc tế./.