Củ mài - Lương thực ngày giáp hạt đến sản phẩm OCOP tiềm năng

Hàng ngày anh Sung Văn Sính vào rừng đào củ mài bán lại cho chủ cơ sở thu mua.

Từ việc đào rừng đến thu nhập hàng ngày

Ở vùng cao xã Pù Nhi, củ mài mọc tự nhiên dưới những tán rừng thưa, từng là sự cứu cánh cho đồng bào khi lúa nương chưa đến vụ. Mỗi ngày, khoảng 30-40 người từ các bản ở xã Pù Nhi, Nhi Sơn và khu vực lân cận lại mang theo công cụ đào, đi vào rừng tìm củ mài. Công việc đào củ mài đòi hỏi không chỉ sức khỏe và sự kiên trì, mà còn là kinh nghiệm nhận biết những dây mài mảnh ẩn dưới lớp cây rừng. Đặc biệt, có những củ mài nằm sâu tới 2-3 mét dưới lòng đất, khiến việc đào tìm không khác gì một cuộc “săn” dưới lớp đất.

Theo anh Sung Văn Sính (38 tuổi), bản Cặt, xã Nhi Sơn chia sẻ, mỗi ngày anh đi rừng từ lúc 6 giờ sáng đến chiều tối, mang theo gói cơm nắm ăn trưa ngoài đồng. Mỗi ngày anh có thể đào được khoảng 25kg củ mài tươi, với giá thu mua dao động từ 22 đến 25 ngàn đồng/kg, thu nhập bình quân hàng ngày của anh đạt khoảng 500 ngàn đồng - một khoản thu nhập đáng kể cho người dân vùng cao.

Củ mài không chỉ là nguồn thu nhập chính cho gia đình anh Sính trong mùa giáp hạt. Hiện nay, nguồn thu của nhiều hộ dân tại các bản của xã Pù Nhi, Nhi Sơn...đang tập chung chủ yếu từ việc đi đào củ mài. Với số lượng lớn củ mài và tập trung nhiều ở khu vực núi rừng của các xã Pù Nhi, Nhi Sơn... từ đó đã tạo nguồn thu nhập hàng trăm triệu đồng cho các hộ dân vùng cao nơi đây.

Mỗi ngày bà Hoa thuê hàng chục công nhân chế biến củ mài tươi.

Nhận thấy tiềm năng của củ mài, năm 2023, bà Hoàng Thị Hoa (50 tuổi), bản Na Tao, xã Pù Nhi đã chuyển hướng từ hoạt động thu mua nguyên liệu thô sang chế biến củ mài thành sản phẩm tinh. Việc sơ chế củ mài đòi hỏi sự tỉ mỉ tuyệt đối: sau khi được thu mua, củ phải được rửa sạch, gọt vỏ, thái lát rồi đưa vào máy sấy ngay trong ngày, vì nếu để qua ngày, củ sẽ chảy nhựa, đổi màu và ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng bột về sau.

Sau khi củ mài được cạo vỏ, rửa sạch sẽ đem thái lát.

Trong mùa cao điểm, cơ sở của bà Hoa phải thuê khoảng 10 lao động làm việc từ 19 giờ đến 24 giờ mỗi ngày, để kịp sơ chế toàn bộ lượng củ thu mua trong ngày. “Một mùa tôi thu mua khoảng hơn 15 tấn củ mài tươi, khoảng 5kg củ mài tươi mới có thể tạo ra 1kg bột khô”, bà Hoa cho biết. Hiện tại, cơ sở của bà đang sản xuất hai loại sản phẩm chính: củ mài thái lát sấy khô và bột củ mài, với giá bán bột củ mài đạt từ 280.000 đến 300.000 đồng/kg.

Tiếp theo là công đoạn đưa củ mài đã thái lát vào máy sấy khô để nghiền bột.

Hành trình hướng đến sản phẩm OCOP

Củ mài sau khi được chế biến, sản phẩm “củ mài Pù Nhi” đã được đưa đến nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước và nhận được phản hồi tích cực từ người tiêu dùng. Hơn nữa, các đơn hàng từ khắp nơi trên đất nước cũng giúp sản vật dưới tán rừng Pù Nhi được biết đến rộng rãi hơn, thay đổi hình ảnh củ mài từ món ăn bữa cơm của người dân vùng cao thành hàng hóa có giá trị cao.

Hiện nay, hoạt động sản xuất củ mài đã tạo ra một chuỗi sinh kế nhỏ tại vùng cao Pù Nhi: từ người đi đào củ, người sơ chế đến cơ sở chế biến, mọi người đều có cơ hội kiếm thêm nguồn thu nhập trong những thời điểm nông nhàn. Đối với nhiều hộ dân đồng bào Mông, đây không chỉ là khoản thu nhập phụ, mà còn là bước khởi đầu để cải thiện đời sống và thoát nghèo bền vững.

Ông Đoàn Văn Trường (áo xanh) cho rằng củ mài nếu được khai thác hiệu quả sẽ đem lại giá trị kinh tế cao giúp bà con nơi đây thoát nghèo.

Bí thư Đảng ủy xã Pù Nhi cho biết: Củ mài đang đứng trước một hành trình mới, nhưng giá trị phát triển của sản phẩm chỉ bền vững khi được kết hợp với việc bảo vệ rừng. Hiện nay, xã đang hướng tới việc khai thác hợp lý nguồn củ mài, nghiên cứu nhân giống, trồng thử nghiệm và xây dựng vùng nguyên liệu ổn định. Mục tiêu là biến củ mài không chỉ là món ăn của ngày giáp hạt, mà trở thành sản vật đặc trưng của vùng cao, hướng đến việc đạt chuẩn sản phẩm OCOP, giúp nâng cao giá trị và mở rộng thị trường cho sản phẩm nông nghiệp địa phương.