Công nghệ chỉnh sửa gen hứa hẹn hồi sinh ngành nông nghiệp châu Âu

Biến đổi khí hậu, các quy định ngày càng phức tạp cùng áp lực gia tăng từ sâu bệnh và dịch hại đang đặt nông dân châu Âu trước những thách thức chưa từng có. Làm nông ngày nay được cho là đã trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Để tăng cường tự chủ chiến lược, Liên minh châu Âu (EU) đang khuyến khích đổi mới sáng tạo trong toàn bộ chuỗi giá trị nông nghiệp – thực phẩm, hỗ trợ phát triển các giống cây trồng có khả năng chống chịu cao và các phương thức canh tác bền vững.

Các giống ngô được chỉnh sửa gen được thiết kế để thích nghi tốt hơn với điều kiện khắc nghiệt và cho năng suất ổn định hơn, từ đó giúp giảm chi phí sản xuất trong nước – ngay cả trên những vùng đất và khí hậu kém thuận lợi đang được thử nghiệm tại Tây Ban Nha.

Chỉnh sửa gen là gì?

Chỉnh sửa gen là công nghệ cho phép các nhà khoa học thực hiện những thay đổi nhỏ trong DNA của chính cây trồng, mà không cần đưa DNA từ loài khác vào. Công nghệ này hoạt động trong hệ gen nội tại của cây, cho phép xóa, chỉnh sửa hoặc di chuyển một gen, giúp cây sinh trưởng khỏe hơn - tăng khả năng chống chịu với bệnh tật, sâu hại, cỏ dại, hoặc các điều kiện khắc nghiệt như lũ lụt và hạn hán.

Về bản chất, chỉnh sửa gen không khác với những gì nông dân đã làm suốt hàng thế kỷ - lai tạo để có giống cây tốt hơn - nhưng công nghệ này giúp quá trình đó diễn ra nhanh hơn, rẻ hơn và hiệu quả hơn.

Áp lực đè nặng lên hệ thống lương thực châu Âu

Miền Nam Tây Ban Nha đang trải nghiệm những áp lực môi trường mà nhiều khu vực khác ở châu Âu sẽ sớm phải đối mặt.

“Mỗi khi trời mưa, lượng mưa lại nhiều hơn bình thường. “Có những đợt mưa kéo dài xen kẽ với hạn hán nghiêm trọng. Thêm vào đó là sự xuất hiện của các loại sâu bệnh mới - điều này khiến việc canh tác hiệu quả trở nên vô cùng khó khăn", ông Pedro Fernández, một nông dân ở khu vực Seville than thở.

“Một trong những hệ quả nghiêm trọng của thời tiết cực đoan là nguy cơ mất trắng mùa vụ. Xét trên quy mô toàn hệ thống, điều đó tác động trực tiếp đến an ninh lương thực”, ông Frank Röber, phụ trách liên minh chọn giống châu Âu tại Corteva, nhận định.

Với những nông dân như Fernández, chỉnh sửa gen được xem là lối thoát cần thiết. “Nhờ chỉnh sửa gen, chúng ta có thể bảo đảm an ninh lương thực tốt hơn và chăm sóc môi trường hiệu quả hơn. Nếu làm đúng cách, tương lai phía trước sẽ rất tươi sáng – nhưng trước hết, chúng ta phải chấp nhận công nghệ mới", ông nói.

Số tiền kếch xù đổ vào công nghệ chỉnh sửa gen

Corteva - một tập đoàn công nghệ nông nghiệp toàn cầu đang đầu tư gần 3,5 triệu euro mỗi ngày cho hoạt động nghiên cứu và phát triển. Trung tâm nghiên cứu La Rinconada tại Seville (Tây Ban Nha) và Trung tâm nghiên cứu Eschbach tại Đức là những đầu mối then chốt trong nỗ lực thúc đẩy công nghệ chỉnh sửa gen.

Để đưa nghiên cứu vào thực tiễn, Corteva tiến hành các thử nghiệm trong điều kiện canh tác thực tế. Tại Seville, các giống ngô chỉnh sửa gen đang được trồng thử nghiệm ngoài đồng, với kết quả trong mùa hè vừa qua cho thấy cách những giống cây này có thể ứng phó với áp lực khí hậu trong tương lai.

“Chỉnh sửa gen cho phép chúng tôi tạo ra đa dạng di truyền lớn hơn. Công nghệ này có thể được sử dụng để loại bỏ các gen bất lợi hoặc tăng cường các gen có lợi, từ đó cải thiện hiệu quả canh tác thực tế", ông Röber giải thích.

Cơ hội cho mọi loại cây trồng

Chỉnh sửa gen mở ra những cơ hội đầy hứa hẹn cho các nhà đổi mới, từ khu vực tư nhân đến khu vực công. Ngoài việc phát triển các giống cây trồng bền bỉ hơn, các nhà khoa học còn ứng dụng công nghệ này để tạo ra những sản phẩm như khoai tây kháng bệnh.

Trên khắp châu Âu và nhiều nơi khác, các nhà khoa học đang chứng minh tiềm năng của chỉnh sửa gen trong việc nâng cao năng suất cây trồng và hiệu quả sử dụng tài nguyên. Tại Viện Nghiên cứu Rothamsted (Anh), các nhà khoa học đã phát triển giống lúa mì có đặc tính vượt trội, hiện đang được mở rộng từ các thử nghiệm nhỏ sang thử nghiệm quy mô trang trại.

Họ cũng lai tạo một giống lúa mạch chứa lượng chất béo gấp đôi bình thường, giúp tăng mật độ năng lượng trong thức ăn chăn nuôi và có thể giảm phát thải từ gia súc bằng cách giúp vật nuôi hấp thụ nhiều năng lượng hơn từ cùng một lượng thức ăn.

Ở nơi khác, công trình của Tropic Biosciences về giống chuối Cavendish được chỉnh sửa gen cho thấy các chỉnh sửa có mục tiêu có thể giúp chuối ngon hơn, bảo quản lâu hơn, từ đó giảm lãng phí thực phẩm.

Đối với châu Âu, công nghệ này xuất hiện đúng vào thời điểm mang tính bước ngoặt. Chỉnh sửa gen có thể giúp cân bằng giữa tự chủ chiến lược và phát triển bền vững, nhưng tương lai của nó phụ thuộc vào sự tiến triển của khung pháp lý – cũng như mức độ nhanh chóng mà niềm tin của công chúng được xây dựng.

Dù Ủy ban châu Âu đã đề xuất một định nghĩa pháp lý toàn diện về chỉnh sửa gen (NGTs – Các kỹ thuật gen mới) từ năm 2023, quy định này hiện vẫn đang trong quá trình đàm phán và chưa chính thức được đưa vào luật EU.

Đầu năm 2025, Hội đồng EU đã thông qua một dự thảo coi các cây trồng chỉnh sửa gen tương tự như cây trồng được lai tạo theo phương pháp truyền thống, đồng thời phân biệt chúng với các trường hợp có thay đổi phức tạp hơn. Tuy nhiên, sự đồng thuận cuối cùng giữa các nhà lập pháp vẫn chưa đạt được.

Trong khi cuộc tranh luận tiếp diễn, hàng tỷ euro đầu tư nghiên cứu, khả năng chống chịu của các trang trại châu Âu và năng suất của toàn bộ hệ thống nông nghiệp vẫn đang bị treo lơ lửng. Điều xảy ra tiếp theo sẽ quyết định liệu chỉnh sửa gen chỉ dừng lại ở lời hứa hẹn khoa học, hay sẽ trở thành trụ cột của nông nghiệp và kinh tế châu Âu.