Than đá được coi là cú hích đối với công nghiệp hàng trăm năm. Ảnh minh hoạ

Tuy nhiên, cùng với những lợi ích to lớn, việc phụ thuộc vào năng lượng không tái tạo cũng đang đặt ra nhiều thách thức nghiêm trọng về môi trường, kinh tế và an ninh năng lượng. Năng lượng không tái tạo là các nguồn năng lượng có trữ lượng hữu hạn trong tự nhiên, không thể hoặc rất khó tái tạo trong khoảng thời gian ngắn so với vòng đời của con người. Các nguồn năng lượng này chủ yếu bao gồm than đá, dầu mỏ, khí tự nhiên và năng lượng hạt nhân. Chúng được hình thành qua hàng triệu năm từ quá trình biến đổi địa chất và sinh học, do đó việc khai thác và sử dụng liên tục sẽ dẫn đến cạn kiệt nguồn tài nguyên.

Than đá là một trong những nguồn năng lượng không tái tạo được sử dụng sớm nhất và phổ biến nhất trong lịch sử nhân loại. Than đá có vai trò quan trọng trong sản xuất điện, luyện kim và nhiều ngành công nghiệp nặng. Ưu điểm của than đá là trữ lượng tương đối lớn, giá thành khai thác thấp và công nghệ sử dụng khá phổ biến. Tuy nhiên, việc đốt than đá phát thải lượng lớn khí CO₂, SO₂, bụi mịn và các chất độc hại, gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng và ảnh hưởng xấu đến sức khỏe con người.

Dầu mỏ là nguồn năng lượng không tái tạo có giá trị kinh tế cao và có vai trò chiến lược trong phát triển toàn cầu. Dầu mỏ được sử dụng rộng rãi trong giao thông vận tải, sản xuất điện, hóa dầu và nhiều lĩnh vực khác. Nhờ mật độ năng lượng cao và tính linh hoạt trong sử dụng, dầu mỏ trở thành trụ cột của nền kinh tế công nghiệp hiện đại. Tuy nhiên, trữ lượng dầu mỏ có hạn và phân bố không đồng đều giữa các quốc gia, dẫn đến nguy cơ phụ thuộc năng lượng và các xung đột địa chính trị.

Khí tự nhiên được xem là nguồn năng lượng hóa thạch “sạch hơn” so với than đá và dầu mỏ do phát thải khí nhà kính thấp hơn. Khí tự nhiên được sử dụng trong phát điện, công nghiệp và sinh hoạt. Mặc dù có nhiều ưu điểm về hiệu suất và mức độ ô nhiễm thấp hơn, khí tự nhiên vẫn là nguồn năng lượng không tái tạo và góp phần vào phát thải khí nhà kính, đặc biệt là khí methane - một loại khí có khả năng gây hiệu ứng nhà kính mạnh.

Bên cạnh các nhiên liệu hóa thạch, năng lượng hạt nhân cũng được xếp vào nhóm năng lượng không tái tạo do sử dụng uranium và plutonium - những tài nguyên hữu hạn. Năng lượng hạt nhân có ưu điểm là sản xuất lượng điện lớn với phát thải khí nhà kính thấp trong quá trình vận hành. Tuy nhiên, các rủi ro liên quan đến an toàn hạt nhân, xử lý chất thải phóng xạ và chi phí đầu tư cao khiến loại hình năng lượng này vẫn gây nhiều tranh cãi.

Trong suốt thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, năng lượng không tái tạo đã đóng góp to lớn vào tăng trưởng kinh tế toàn cầu. Các nguồn năng lượng này cung cấp động lực cho sản xuất công nghiệp, phát triển hạ tầng, mở rộng giao thông vận tải và nâng cao chất lượng cuộc sống. Đối với nhiều quốc gia đang phát triển, năng lượng không tái tạo vẫn là lựa chọn chủ yếu do khả năng đáp ứng nhu cầu năng lượng lớn và chi phí tương đối thấp.

Tuy nhiên, việc phụ thuộc quá mức vào năng lượng không tái tạo đang gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng. Trước hết là vấn đề cạn kiệt tài nguyên. Khi trữ lượng than, dầu và khí tự nhiên ngày càng giảm, chi phí khai thác sẽ tăng lên, ảnh hưởng đến ổn định kinh tế và an ninh năng lượng. Điều này buộc các quốc gia phải tìm kiếm nguồn cung mới hoặc nhập khẩu năng lượng, làm gia tăng sự phụ thuộc bên ngoài.

Một vấn đề nghiêm trọng khác là tác động tiêu cực đến môi trường và khí hậu. Việc khai thác và đốt nhiên liệu hóa thạch là nguyên nhân chính gây phát thải khí nhà kính, dẫn đến biến đổi khí hậu toàn cầu. Hiện tượng nóng lên toàn cầu, băng tan, mực nước biển dâng và thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng có mối liên hệ chặt chẽ với việc sử dụng năng lượng không tái tạo. Ngoài ra, các hoạt động khai thác than, dầu mỏ còn gây ô nhiễm đất, nước và suy thoái hệ sinh thái.

Bên cạnh đó, tác động đến sức khỏe con người cũng là vấn đề đáng lo ngại. Ô nhiễm không khí từ các nhà máy nhiệt điện, phương tiện giao thông sử dụng nhiên liệu hóa thạch làm gia tăng các bệnh về hô hấp, tim mạch và ung thư. Chi phí y tế và thiệt hại kinh tế do ô nhiễm môi trường ngày càng lớn, làm giảm chất lượng sống của cộng đồng.

Trong bối cảnh đó, nhiều quốc gia đang từng bước giảm phụ thuộc vào năng lượng không tái tạo và thúc đẩy chuyển dịch sang năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi này không thể diễn ra trong thời gian ngắn. Năng lượng không tái tạo vẫn giữ vai trò quan trọng trong cơ cấu năng lượng hiện nay, đặc biệt ở các quốc gia đang phát triển. Do đó, việc sử dụng hiệu quả, tiết kiệm và giảm tác động tiêu cực của năng lượng không tái tạo là yêu cầu cấp thiết.

Một số giải pháp được đặt ra bao gồm nâng cao hiệu suất sử dụng năng lượng, áp dụng công nghệ sạch hơn trong khai thác và đốt nhiên liệu hóa thạch, cũng như tăng cường quản lý môi trường. Đồng thời, đầu tư vào nghiên cứu và phát triển năng lượng tái tạo, lưu trữ năng lượng và công nghệ carbon thấp sẽ tạo tiền đề cho quá trình chuyển đổi năng lượng bền vững trong tương lai.

Năng lượng không tái tạo đã, đang và sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội của nhân loại. Tuy nhiên, những giới hạn về tài nguyên, tác động tiêu cực đến môi trường và khí hậu đặt ra yêu cầu cấp bách phải thay đổi cách tiếp cận trong khai thác và sử dụng các nguồn năng lượng này. Việc sử dụng năng lượng không tái tạo một cách hợp lý, kết hợp với thúc đẩy phát triển năng lượng tái tạo, sẽ là chìa khóa để đảm bảo an ninh năng lượng và hướng tới sự phát triển bền vững trong dài hạn./.