Thu hoạch chuối tại trang trại của ông Võ Quan Huy (Út Huy) ở xã Đông Thành, tỉnh Tây Ninh. Ảnh: Thanh Nga

Vị thế của cây chuối trong chiến lược phát triển cây ăn quả

Chuối hiện là một trong những cây ăn quả chủ lực của Việt Nam, nằm trong nhóm trái cây xuất khẩu quan trọng với thị trường ngày càng mở rộng. Nhiều chuyên gia nhận định, với nhu cầu tăng mạnh trên toàn cầu và tiềm năng sản xuất trong nước, kim ngạch xuất khẩu chuối của Việt Nam hoàn toàn có thể chạm mốc 1 tỷ USD trong tương lai gần.

Tuy nhiên, thực tế phát triển cho thấy ngành Chuối đang đối mặt với nhiều thách thức, trong đó nổi bật là bệnh héo vàng (Panama) do nấm Fusarium oxysporum f. sp. cubense (Foc) gây ra. Đây là loại bệnh có khả năng tồn tại lâu dài trong đất, kháng cao với các loại thuốc bảo vệ thực vật thông thường, khiến việc phòng trừ chủ yếu mới dừng ở biện pháp vệ sinh, khử trùng và kiểm soát lây lan.

Thông tin tại Diễn đàn “Giải pháp phòng trừ bệnh héo vàng hại chuối” mới đây, PGS.TS Lê Quốc Doanh, nguyên Thứ trưởng Nông nghiệp và PTNT (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Chủ tịch Hội Làm vườn Việt Nam, cho rằng, đã đến lúc cần rà soát lại một cách bài bản vị thế của cây chuối trong chiến lược phát triển cây trồng.

Theo Chủ tịch Lê Quốc Doanh, năm 2022, Bộ đã ban hành Đề án phát triển cây ăn quả chủ lực với mục tiêu đưa kim ngạch xuất khẩu rau quả đạt 5 tỷ USD vào năm 2025 và 6,5 tỷ USD vào năm 2030, trong đó, chuối được xác định là mặt hàng trọng tâm. Tuy nhiên, đến nay, xuất khẩu rau quả của Việt Nam đã vượt mốc 8 tỷ USD, cho thấy dư địa phát triển rất lớn nhưng cũng đặt ra yêu cầu phải điều chỉnh, cập nhật lại định hướng đối với từng loại cây trồng.

Chuối hiện có diện tích thuộc nhóm lớn nhất trong ngành cây ăn quả, sản lượng cả nước ước đạt khoảng 2,8 triệu tấn mỗi năm. Năm 2024, xuất khẩu chuối mang về khoảng 378 triệu USD, con số chưa tương xứng với tiềm năng và quy mô sản xuất.

Ông Lê Quốc Doanh nhấn mạnh, chuối đã được xác định là cây trồng chủ lực và trên thực tế đang giữ vai trò ngày càng quan trọng. Hiếm có loại cây ăn quả nào trong vòng vài năm lại có tốc độ tăng trưởng xuất khẩu nhanh như chuối, trong khi nhu cầu thị trường vẫn còn rất lớn.

Theo ông Doanh, vấn đề lớn nhất hiện nay không nằm ở chỗ thiếu nghiên cứu hay thiếu giải pháp kỹ thuật. Trên thực tế, các doanh nghiệp, nhà khoa học và chuyên gia đã bàn rất sâu, rất nhiều khía cạnh khác nhau. Điểm còn thiếu căn bản chính là một quy trình phòng trừ bệnh héo vàng chuối chưa được ban hành chính thức.

Kiểm soát chất lượng, nâng lợi thế cạnh tranh xuất khẩu

Ở góc độ quản lý, ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết, định hướng phát triển ngành Chuối trong thời gian tới là sản xuất bền vững, đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường xuất khẩu. Năm 2025, diện tích trồng chuối cả nước ước đạt hơn 163.000ha, sản lượng khoảng 2,75 triệu tấn, trong đó xuất khẩu tiếp tục là động lực tăng trưởng quan trọng.

Tuy nhiên, ngành chuối vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn như sản xuất nhỏ lẻ, manh mún; hạ tầng phục vụ vùng trồng tập trung còn hạn chế; tác động của biến đổi khí hậu, sâu bệnh diễn biến phức tạp; khâu bảo quản, sơ chế, đóng gói chủ yếu ở quy mô nhỏ. Thông tin thị trường đến với người sản xuất còn hạn chế, trong khi các rào cản kỹ thuật từ thị trường nhập khẩu, nhất là yêu cầu về kiểm dịch thực vật và an toàn thực phẩm, ngày càng chặt chẽ.

Theo TS. Mary Grace B. Saldajeno, đại diện Tập đoàn Dole, bệnh héo vàng Panama, đặc biệt là chủng TR4, đã trở thành thách thức lớn nhất của ngành Chuối toàn cầu. Tại Philippines, bệnh được ghi nhận từ năm 2008 và lan nhanh trong những năm sau đó, buộc các doanh nghiệp lớn phải thay đổi chiến lược sản xuất.

Trước thực tế này, Dole triển khai chiến lược quản lý tổng hợp, lấy phòng ngừa, phát hiện sớm và loại trừ kịp thời làm trọng tâm. Các giải pháp bao gồm sử dụng giống sạch bệnh, tăng cường an ninh sinh học, kiểm soát chặt chẽ người và phương tiện ra vào vùng trồng, đồng thời cải thiện điều kiện canh tác.

Theo bà Saldajeno, về lâu dài, phát triển giống chuối kháng hoặc chống chịu bệnh là giải pháp mang tính nền tảng. Hiện nay, nhiều phương pháp như chọn lọc, lai tạo, biến dị soma và chỉnh sửa gen đang được nghiên cứu và ứng dụng trên thế giới. Tuy nhiên, các giống mới chủ yếu đạt mức chống chịu, chưa hoàn toàn miễn nhiễm và vẫn phải đáp ứng yêu cầu khắt khe của thị trường tiêu thụ.

Về giống chuối, Chủ tịch Lê Quốc Doanh khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của giống sạch bệnh, giống kháng bệnh. Thực tế cho thấy, công tác quản lý giống hiện còn lỏng lẻo, chưa có quy trình và cơ chế quản lý thống nhất, dẫn đến nguy cơ giống trôi nổi, mạo danh, gây rủi ro cho sản xuất.

Từ đó, ông Doanh đề nghị cần sớm báo cáo Bộ Nông nghiệp và Môi trường để có chỉ đạo kịp thời, trước hết là đưa cây chuối ra khỏi danh mục cây trồng chính. Nếu không tháo gỡ sớm các vướng mắc về khảo nghiệm, công nhận giống và ban hành quy trình phòng trừ bệnh sẽ dẫn đến thiệt hại cho doanh nghiệp và người trồng chuối.

Những giải pháp hiện có mới dừng ở mức đề xuất, kinh nghiệm riêng lẻ, chưa được tập hợp thành một quy trình thống nhất và chưa có cơ quan quản lý nhà nước ký ban hành để phổ biến rộng rãi cho địa phương, doanh nghiệp và người dân áp dụng.

Chủ tịch Lê Quốc Doanh cho rằng, vấn đề bệnh héo vàng chuối đã được cảnh báo và nghiên cứu hơn 10 năm qua nhưng tiến độ xử lý còn chậm. Theo ông, đây là thời điểm không thể chần chừ thêm mà cần sự vào cuộc quyết liệt của cơ quan quản lý cùng với việc huy động tri thức của các nhà khoa học và kinh nghiệm thực tiễn từ doanh nghiệp để sớm hình thành quy trình chính thức, làm cơ sở cho sản xuất chuối bền vững.

Hoàn thiện chính sách để tháo gỡ “điểm nghẽn”

Bên cạnh giải pháp kỹ thuật, hoàn thiện cơ chế chính sách được xem là yếu tố then chốt để ngành chuối phát triển bền vững. Hiện, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang gấp rút sửa đổi Thông tư 17/2019/TT-BNNPTNT theo hướng điều chỉnh lại danh mục cây trồng chính, nhằm mở rộng cơ chế tự công bố lưu hành giống đối với một số cây trồng có giá trị kinh tế cao.

Theo ông Nguyễn Quốc Mạnh, việc sửa đổi Thông tư 17 không chỉ mang tính kỹ thuật pháp lý, mà nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn đã bộc lộ trong thực tiễn. Cơ chế quản lý chặt chẽ hiện nay giúp bảo đảm chất lượng giống cho các cây trồng ảnh hưởng lớn đến an ninh lương thực, nhưng lại làm chậm quá trình thương mại hóa giống ở nhiều ngành hàng mới, trong đó có chuối.

Việc điều chỉnh danh mục cây trồng chính sẽ giúp phân loại phù hợp hơn, cho phép một số cây không nhất thiết phải áp dụng cơ chế quản lý quá chặt, qua đó tạo điều kiện để giống tốt sớm đến tay người sản xuất, nâng cao hiệu quả và thu nhập.