Quất tiểu cảnh được nhiều người ưa chuộng chưng Tết.

Những yếu tố của cây quất cảnh đẹp

Chỉ còn gần nửa tháng nữa là đến Tết Nguyên Đán Bính Ngọ, không khí mua sắm cây cảnh đã rộn ràng khắp các chợ hoa và mạng xã hội. Năm nay, xu hướng chơi quất mini đang dẫn đầu, đặc biệt thu hút giới trẻ và những người sống ở chung cư, nhà phố nhỏ. Một phần là do kinh tế gia đình eo hẹp. Không còn là những chậu quất to - tiền to, quả sai trĩu cành như truyền thống, mà là phiên bản nhỏ xinh, tinh tế, dễ dàng "check-in" trên Instagram và TikTok.

Ngoài ra, những cây quất tiểu cảnh hay còn gọi quất bonsai có giá thành cao cũng được một bộ phận khách hàng ưa chuộng. Cây quất để tạo các tác phẩm tiểu cảnh được trồng ổn định trong chum, bình từ trước, có bộ rễ khỏe, phát triển tốt. Để có cây quất khỏe, việc chăm sóc cây đòi hỏi yêu cầu kỹ thuật cao hơn so với cây quất trồng ngoài vườn. Các giai đoạn chiết cành, tạo dáng, đón quả cần chuẩn xác nếu không cây sẽ bị phá thế.

PGS.TS Đặng Văn Đông, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu rau quả cho biết, khi chọn quất tiểu cảnh chơi Tết, đặc biệt là những cây có giá trị cao, người chơi cần quan tâm đồng thời đến thẩm mỹ – sinh lý cây – độ bền trưng bày. Có thể khái quát theo các tiêu chí cốt lõi sau:

Dáng thế tổng thể, cây cần có dáng cân đối, hài hòa (trực, hoành, huyền, long – phượng…), thân gốc chắc khỏe, rễ nổi tự nhiên, không gãy khúc hay lệch trục. Với quất tiểu cảnh giá trị cao, dáng thế chính là "linh hồn" quyết định giá trị nghệ thuật và kinh tế.

Tán phải tròn đều hoặc theo đúng ý đồ tạo hình; lá xanh đậm, dày vừa phải, không vàng úa, không rụng nhiều. Lá khỏe là chỉ báo quan trọng cho khả năng giữ quả và sức sống của cây trong suốt dịp Tết

Quả nên phân bố đều khắp tán, có đủ các lứa (xanh – vàng – chín) để tạo chiều sâu sinh học và kéo dài thời gian chơi. Tránh cây quá sai quả nhưng cành yếu, vì dễ rụng quả sau vài ngày trưng bày.

Sự hài hòa giữa vàng cam của quả – xanh của lá – nâu già của thân tạo nên giá trị thị giác cao. Với cây cao cấp, màu sắc phải "dịu", tự nhiên, không bóng bất thường do xử lý hóa chất.

"Người mua nên quan sát bầu đất chặt, rễ trắng khỏe, không có mùi thối; thân cành không nứt, không có dấu hiệu sâu bệnh. Đây là yếu tố quyết định cây có giữ được dáng – quả suốt Tết hay không", PGS.TS Đặng Văn Đông cho biết.

So với quất trồng đại trà, quất tiểu cảnh được tạo dáng công phu đòi hỏi yêu cầu chọn giống và cây mẹ khắt khe hơn rõ rệt, do khác biệt cả về sinh học lẫn kỹ thuật tạo hình và trưng bày. Với quất tiểu cảnh, cần ưu tiên các dòng có sinh trưởng vừa phải, đốt ngắn, cành dẻo dễ uốn, lá nhỏ và dày, tán gọn; đồng thời có khả năng giữ quả tốt với cuống quả chắc, ít rụng khi thay đổi môi trường. Cây mẹ phải ổn định về di truyền, được theo dõi nhiều năm để loại bỏ những cá thể lá to, sinh trưởng quá mạnh, dễ "đi ngọn" hoặc sai quả nhưng nhanh suy.

Về sinh học, quất tiểu cảnh phải chịu khống chế sinh trưởng trong thời gian dài như bó bầu, hạn rễ, cắt tỉa liên tục, nên chỉ những cây có sức sống bền, khả năng cân bằng tốt giữa sinh trưởng dinh dưỡng và sinh thực mới đáp ứng yêu cầu; hệ rễ cũng cần khỏe và tái sinh nhanh để thích ứng với điều kiện trưng bày trong nhà. Về kỹ thuật, cây đầu vào phải có thân già sinh lý ở mức phù hợp, vỏ thân đẹp, ít sẹo, hệ cành cấp 1–2 phân bố hợp lý để hạn chế uốn thô gây tổn thương mô dẫn; nhiều nhà vườn còn áp dụng giải pháp ghép, dùng gốc khỏe chịu hạn, chịu úng tốt kết hợp với tán từ cây mẹ đã tuyển chọn nhằm nâng cao độ bền và giá trị thẩm mỹ.

Không nên chọn cây quá cầu kỳ về dáng thế

Theo PGS.TS Đặng Văn Đông, với quất tiểu cảnh, không nên tách rời "cây đẹp" và "cây dễ chăm", bởi một cây chỉ đẹp khi giữ được vẻ đẹp đó bền vững trong suốt thời gian trưng bày. Về chuyên môn, tôi cho rằng sự cân bằng giữa thẩm mỹ và khả năng chăm sóc là tiêu chí quan trọng nhất đối với người chơi quất, đặc biệt là người tiêu dùng phổ thông.

"Những cây quá cầu kỳ về tạo dáng, sai quả nhưng sinh trưởng yếu thường chỉ đẹp trong thời gian rất ngắn và dễ rụng quả, vàng lá khi đưa vào không gian trong nhà. Ngược lại, cây có dáng hài hòa, tán gọn, quả phân bố vừa phải, sinh lý ổn định sẽ dễ thích nghi hơn, ít phát sinh rủi ro và giữ được màu lá, màu quả lâu hơn. Vì vậy, người tiêu dùng nên ưu tiên những cây có vẻ đẹp "vừa đủ" nhưng khỏe, được nhà vườn tạo dáng hợp lý, không can thiệp quá mức bằng kỹ thuật hoặc hóa chất; đây chính là sự lựa chọn thông minh giúp cây vừa đẹp ngày Tết, vừa nhẹ công chăm sóc và bền dáng sau Tết", PGS.TS Đặng Văn Đông cho biết.

Thời điểm mua quất tiểu cảnh lý tưởng thường là trước Tết khoảng 7–10 ngày, khi cây đã ổn định sinh lý, quả chuyển màu đều nhưng chưa quá chín. Nếu mua quá sớm (trước 2–3 tuần), cây phải thích nghi lâu với điều kiện trong nhà, dễ phát sinh rụng lá, rụng quả hoặc héo do chênh lệch ánh sáng, nhiệt độ và ẩm độ; người chơi cũng phải chăm sóc nhiều hơn. Ngược lại, nếu đợi sát Tết, cây thường đã được "kích" chín mạnh để kịp bán, quả đẹp nhưng sức cây giảm, thời gian trưng bày bền không dài. Vì vậy, mua trước Tết khoảng một tuần giúp cân bằng giữa vẻ đẹp thẩm mỹ – độ bền sinh học – rủi ro chăm sóc, đảm bảo cây giữ dáng, giữ quả và màu sắc ổn định trong suốt những ngày Tết.

Sau khi mua về, việc chăm sóc đúng cách sẽ quyết định quất tiểu cảnh có giữ được dáng, lá và quả bền suốt dịp Tết hay không. Trước hết, cây nên được đặt ở nơi thoáng mát, có ánh sáng tự nhiên tán xạ, tránh nắng gắt trực tiếp và tránh đặt sát điều hòa, bếp hoặc nguồn nhiệt. Về tưới nước, chỉ tưới khi bề mặt giá thể se khô, tưới vừa đủ ẩm, tránh để úng nước gây thối rễ; tốt nhất nên tưới vào buổi sáng, hạn chế tưới đẫm buổi tối.

Trong điều kiện trưng bày trong nhà, nên đưa cây ra ngoài trời hoặc nơi có ánh sáng tự nhiên 1–2 ngày/lần, mỗi lần vài giờ để cây "hồi" sinh lý. Nhiệt độ phù hợp cho quất tiểu cảnh dao động khoảng 18–25°C, tránh thay đổi đột ngột giữa trong nhà và ngoài trời. Trong suốt thời gian chơi Tết, không nên bón phân hay phun thuốc kích thích; chỉ cần giữ ẩm ổn định, thông thoáng không khí và hạn chế va chạm mạnh vào cành, quả là cây có thể giữ được vẻ tươi đẹp, màu quả bền và dáng ổn định đến hết Tết.

Khi nhiệt độ trong nhà tăng hoặc giảm đột ngột, quất tiểu cảnh rất dễ bị sốc sinh lý, biểu hiện bằng rụng lá, rụng quả hoặc héo cành. Để hạn chế rủi ro, trước hết cần ổn định vị trí đặt cây, tránh để sát điều hòa, lò sưởi, bếp hoặc nơi nắng chiếu trực tiếp.

Nếu nhà quá nóng, nên chuyển cây ra khu vực mát hơn trong vài giờ hoặc mở cửa thông gió, đồng thời tăng ẩm nhẹ bằng cách tưới phun sương quanh tán (không phun trực tiếp lên hoa, quả). Ngược lại, khi nhiệt độ xuống thấp, cần đưa cây vào nơi kín gió, có ánh sáng tán xạ, hạn chế tưới nước lạnh và tránh thay đổi môi trường đột ngột.

Trong cả hai trường hợp, nguyên tắc quan trọng là điều chỉnh từ từ, giúp cây có thời gian thích nghi; không nên di chuyển cây liên tục trong thời gian ngắn. Thực hiện tốt các biện pháp này sẽ giúp quất tiểu cảnh giữ được lá xanh, quả bền và sức sống ổn định trong suốt dịp Tết.