Thay vì cày vùi hoặc đốt bỏ rơm rạ, cần khuyến khích nông dân ủ phân hữu cơ hoặc tái sử dụng trong chăn nuôi. Ảnh: QBO

Chất hữu cơ - “con dao hai lưỡi” trong nông nghiệp

Chất hữu cơ trong đất được hình thành từ tàn dư cây trồng, phân chuồng, rơm rạ, lá cây… Khi được phân hủy trong điều kiện có oxy, chúng trở thành nguồn dinh dưỡng quý giá giúp cải thiện độ màu mỡ và tăng khả năng giữ nước của đất. Nhưng nếu chất hữu cơ phân hủy trong môi trường yếm khí, ví dụ như trong các ruộng lúa ngập nước hoặc ở nơi đất bị nén chặt, quá trình này sẽ sản sinh khí mê-tan.

Theo các nghiên cứu, hơn 50% lượng khí mê-tan trong nông nghiệp phát thải từ đất trồng lúa nước, nơi điều kiện ngập úng kéo dài khiến phân hủy yếm khí diễn ra mạnh mẽ. Bên cạnh đó, việc bón phân chuồng tươi, xử lý rơm rạ không đúng cách cũng góp phần làm gia tăng phát thải.

Khí mê-tan không màu, không mùi, nhưng mức độ nguy hiểm không hề nhỏ. Trong khoảng thời gian 20 năm, khả năng giữ nhiệt của mê-tan cao gấp 84 lần CO2. Điều đó có nghĩa là chỉ cần một lượng nhỏ mê-tan cũng đủ góp phần làm trái đất nóng lên nhanh chóng.

Trước đây, nhiều hộ dân thường cày vùi trực tiếp xuống ruộng mà không xử lý khiến rơm rạ phân hủy yếm khí trong môi trường ngập nước, sinh ra lượng lớn khí mê-tan. Nhưng hiện nay, công nghệ ủ rơm rạ hiếu khí bắt đầu phổ biến. Đây là phương pháp xử lý phụ phẩm nông nghiệp dựa trên hoạt động của các vi sinh vật phân hủy trong môi trường có đủ oxy. Sau khi thu gom, rơm rạ được phối trộn với chế phẩm vi sinh và sắp xếp thành đống hoặc luống ủ theo quy trình kỹ thuật phù hợp. Trong quá trình ủ, đống rơm được đảo trộn định kỳ để duy trì độ thông thoáng và cung cấp oxy cho vi sinh vật hoạt động.

Khác với quá trình phân hủy yếm khí khi rơm rạ bị vùi trực tiếp dưới ruộng ngập nước, công nghệ ủ hiếu khí giúp hạn chế đáng kể sự hình thành khí mê-tan, loại khí nhà kính phát sinh mạnh trong điều kiện thiếu oxy. Nhờ hoạt động của các vi sinh vật có lợi, rơm rạ được phân hủy nhanh hơn, giảm mùi hôi và rút ngắn thời gian xử lý.

Sau thời gian từ vài tuần đến vài tháng tùy điều kiện thời tiết và kỹ thuật thực hiện, rơm rạ sẽ chuyển hóa thành nguồn phân hữu cơ giàu chất dinh dưỡng và vi sinh vật có ích cho đất. Loại phân này giúp cải thiện độ phì nhiêu, tăng khả năng giữ ẩm, làm đất tơi xốp và hỗ trợ cây trồng phát triển bền vững.

Hành động thiết thực của người trồng lúa

Ngoài hiệu quả giảm phát thải khí nhà kính, công nghệ ủ rơm rạ hiếu khí còn góp phần hạn chế tình trạng đốt rơm rạ ngoài đồng ruộng, cũng là nguyên nhân gây ô nhiễm không khí và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Đây được xem là giải pháp phù hợp trong định hướng phát triển nông nghiệp tuần hoàn, tận dụng tối đa phụ phẩm nông nghiệp để tạo ra giá trị mới và bảo vệ môi trường. Ông Trăn Tâm, nông dân canh tác 6,8 ha lúa tại xã Tam Nông, tỉnh Đồng Tháp chia sẻ: “Trước đây tôi đốt rơm cho nhanh, nhưng vài vụ gần đây chuyển sang dùng chế phẩm vi sinh, thấy rõ đất tơi hơn, lúa bén rễ nhanh, ít bị vàng lá đầu vụ. Đặc biệt, tôi giảm được khoảng 20% lượng phân hóa học mà năng suất vẫn ổn định”.

Ông Nguyễn Văn Hùng, Giám đốc HTX Dịch vụ nông nghiệp Thắng Lợi (xã Mỹ Quý, tỉnh Đồng Tháp) là một trong nhiều HTX tham gia Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại địa phương cho biết: “Thời gian qua, việc áp dụng kỹ thuật xử lý rơm rạ bằng vi sinh kết hợp bón phân hữu cơ đã giúp khi chất lượng hạt lúa được nâng lên, dễ đáp ứng yêu cầu thị trường xuất khẩu. Đây là hướng đi phù hợp với sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp”.

Tối ưu hóa chu trình phân hủy chất hữu cơ trong đất là một trong những giải pháp căn bản và bền vững để giảm phát thải khí mê-tan từ nông nghiệp. Đây không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý, mà còn là hành động thiết thực của mỗi người nông dân. Khi phụ phẩm nông nghiệp được xử lý khoa học, đất đai sẽ màu mỡ hơn, mùa màng năng suất hơn, và quan trọng nhất là góp phần bảo vệ bầu khí quyển khỏi những “kẻ thù thầm lặng” mang tên khí mê-tan. Đây cũng chính là chìa khóa quan trọng để Việt Nam đạt được mục tiêu xây dựng nền nông nghiệp xanh và phát triển bền vững.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp, việc thay đổi từ những khâu nhỏ nhất trong sản xuất nông nghiệp có thể tạo nên những tác động lớn đối với môi trường và tương lai của ngành nông nghiệp.

Đây không chỉ là con đường hướng tới thực hiện các cam kết quốc tế về khí hậu mà còn là cơ hội để nâng cao giá trị nông sản, cải thiện thu nhập cho nông dân và xây dựng một nền nông nghiệp hiện đại, có khả năng thích ứng cao trước những thách thức của tương lai.