Chị Nguyễn Thị Kiều Trang (bìa trái), phấn khởi chia sẻ về sự đổi thay từ những cuộn rơm khô sau mùa gặt.

Giá trị của rơm rạ

Mỗi mùa thu hoạch trước đây, tại nhiều vùng quê Đồng bằng sông Cửu Long, hình ảnh nông dân đốt rơm ngoài đồng đã trở nên quen thuộc. Những cột khói dày đặc không chỉ gây ô nhiễm môi trường mà còn làm thất thoát nguồn hữu cơ quý giá của đất.

Theo ngành chuyên môn, việc đốt rơm rạ tạo ra lượng lớn khí CO2 cùng nhiều chất ô nhiễm khác, góp phần gia tăng hiệu ứng nhà kính và ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng không khí.

Bên cạnh đó, sức nóng từ lửa còn tiêu diệt nhiều vi sinh vật có lợi, làm đất ngày càng chai cứng và suy giảm độ màu mỡ.

Tuy nhiên, vài năm trở lại đây, tư duy sản xuất của người nông dân đã dần thay đổi. Tại “thủ phủ” lúa gạo như Đồng bằng sông Cửu Long nói chung và tại Đồng Tháp nói riêng, người nông dân bắt đầu nhìn thấy trong từng sợi rơm khô một cơ hội làm giàu mới; rơm rạ không còn bị xem là gánh nặng mà trở thành nguồn nguyên liệu mang lại giá trị kinh tế đáng kể.

Dẫn chúng tôi tham quan khu vực trồng nấm rơm của gia đình, chị Nguyễn Thị Kiều Trang, ngụ ấp Thạnh Bình, xã Vĩnh Bình, phấn khởi chia sẻ về sự đổi thay từ những cuộn rơm khô sau mùa gặt.

“Trước đây, gặt lúa xong là tôi đốt sạch để kịp làm đất vụ sau. Còn bây giờ, tôi sẵn sàng mua thêm rơm của hàng xóm để trồng nấm”, chị Trang nói.

Theo chị, nghề trồng nấm rơm nhẹ công chăm sóc hơn nhiều so với làm lúa hay trồng rau màu. Điều quan trọng nhất là kiểm soát tốt nhiệt độ và độ ẩm để nấm phát triển ổn định.

Nhờ tận dụng nguồn rơm sau thu hoạch, gia đình chị có thêm nguồn thu nhập đều đặn quanh năm. Không chỉ bán nấm tươi, phần rơm sau vụ nấm còn tiếp tục được tận dụng làm phân hữu cơ hoặc bán lại cho người trồng rau. “Coi như tận dụng hết, không bỏ phí thứ gì”, chị cười.

Còn với anh Lê Quốc Đạt (người có hơn 10 năm kinh nghiệm trồng nấm rơm tại địa phương) hiệu quả kinh tế từ rơm rạ là điều nhìn thấy rất rõ. “Mỗi héc-ta lúa thu được khoảng 6 - 7 tấn rơm.

Nếu đem đốt thì chỉ còn tro, nhưng nếu dùng để trồng nấm, mỗi tấn rơm khô có thể cho gần 200 kg nấm tươi. Với giá bán ổn định, lợi nhuận từ một vụ nấm cao gấp đôi so với trồng lúa”, anh Đạt cho biết.

Theo đồng chí Huỳnh Hải Sơn, Chủ tịch Hội Nông dân xã Vĩnh Bình, diện tích trồng nấm rơm trên địa bàn xã đang tăng lên từng năm. Thời gian tới, địa phương khuyến khích bà con chuyển sang mô hình trồng nấm trong nhà nhằm chủ động kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm, giảm phụ thuộc thời tiết và nâng cao năng suất.

“Từ những cuộn rơm tưởng chừng bỏ đi, bà con đang tạo ra nguồn thu nhập ổn định và góp phần bảo vệ môi trường”, đồng chí Sơn nhận định.

Anh Trần Duy Khoa, ngụ ấp Thạnh An, xã Vĩnh Bình sau khi thu hoạch nấm, phần rơm còn lại tiếp tục được ủ làm phân hữu cơ phục vụ trồng măng tứ quí.

"Trả" dưỡng chất về cho đất

Không chỉ mang lại giá trị kinh tế trực tiếp, rơm rạ còn được nhiều nông dân tận dụng theo hướng khép kín để sản xuất phân hữu cơ và giá thể trồng rau màu.

Anh Trần Duy Khoa, ngụ ấp Thạnh An, xã Vĩnh Bình cho biết, sau khi thu hoạch nấm, phần rơm còn lại tiếp tục được ủ làm phân hữu cơ phục vụ sản xuất rau sạch và hoa màu.

“Khi dùng phân từ rơm rạ, đất tơi xốp hơn, cây trồng khỏe hơn và ít sâu bệnh hơn trước”, anh Khoa chia sẻ.

Theo kinh nghiệm thực tế của anh, việc sử dụng phân hữu cơ từ rơm giúp giảm từ 20% - 30% lượng phân hóa học trong sản xuất nông nghiệp, từ đó giảm đáng kể chi phí đầu tư và cải thiện chất lượng đất canh tác.

Trong bối cảnh giá thức ăn chăn nuôi liên tục biến động, rơm rạ cũng đang trở thành nguồn thức ăn quan trọng cho nhiều hộ nuôi bò quy mô lớn. Nắm bắt nhu cầu này, nhiều nông dân đã đầu tư máy cuộn rơm để cung cấp nguyên liệu cho các trang trại chăn nuôi.

Chị Trần Thị Hoa, chủ một trang trại bò tại xã Bình Ninh cho biết, nhờ có nguồn rơm dự trữ được xử lý đúng kỹ thuật, đàn bò hơn 20 con của gia đình luôn có đủ thức ăn chất lượng quanh năm.

“Việc tận dụng rơm giúp giảm đáng kể chi phí mua cỏ tươi và cám hỗn hợp. Nhờ vậy, lợi nhuận chăn nuôi cũng tăng lên rõ rệt”, chị Hoa nói.

Tận dụng theo hướng nông nghiệp xanh

Việc tận dụng rơm rạ không còn là câu chuyện của từng hộ dân riêng lẻ mà đang trở thành một phần trong chiến lược phát triển nông nghiệp xanh và giảm phát thải khí nhà kính.

Theo các chuyên gia, tiềm năng từ phụ phẩm lúa gạo ở Việt Nam còn rất lớn. Nếu được khai thác hiệu quả, rơm rạ không chỉ giúp tiết kiệm chi phí sản xuất mà còn hình thành cả một chuỗi giá trị mới như: Dịch vụ thu gom rơm, sản xuất nấm quy mô công nghiệp, phân bón hữu cơ hay vật liệu thân thiện môi trường.

Tuy nhiên, để “cuộc cách mạng rơm rạ” phát triển bền vững, cần có sự liên kết chặt chẽ giữa “4 nhà”: Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân.

Trong đó, Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ máy móc thu gom, bảo quản rơm; doanh nghiệp cần đầu tư công nghệ chế biến sâu nhằm tạo ra các sản phẩm giá trị cao, thân thiện môi trường.

Những cánh đồng không còn khói đốt rơm, những vụ nấm bội thu và những luống rau xanh tốt từ bã rơm đang cho thấy một tư duy sản xuất mới: Tư duy thuận thiên và tuần hoàn.

Khi người nông dân bắt đầu xem rơm rạ là “vàng nâu”, đó cũng là lúc nông thôn chuyển mình mạnh mẽ trên hành trình hướng tới một nền nông nghiệp xanh, bền vững và giàu giá trị hơn từ chính những điều bình dị nhất sau mỗi mùa gặt.