![]() |
Phát triển số lượng, hiệu quả chưa đồng đều
Theo số liệu trong tài liệu tổng hợp, giai đoạn 2021–2025, Nghệ An thành lập mới 200 hợp tác xã (HTX), trong đó có 160 HTX nông nghiệp, 35 HTX dịch vụ thương mại và 5 HTX thuộc các loại hình khác.
Thông qua hợp tác, nhiều đơn vị đã hỗ trợ thành viên tiếp cận máy móc, dịch vụ kỹ thuật, nâng chất lượng và kết nối tiêu thụ nông sản. Trong sản xuất, chế biến lúa gạo, các HTX Thọ Thành, Liên Thành, Minh Thành, Diễn Đồng được ghi nhận phát huy vai trò cung ứng dịch vụ, cơ giới hóa, bảo quản và tiêu thụ.
Tuy nhiên, kết quả chưa đồng đều. Không ít HTX mới cung cấp một số dịch vụ đầu vào, chưa đủ năng lực tổ chức sản xuất, sơ chế, chế biến và tìm đầu ra ổn định. Sản phẩm có lợi thế tại địa phương nhưng khó trở thành nguồn hàng đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp, hệ thống phân phối.
Khoảng cách này thể hiện rõ ở vùng miền núi. Tại những địa bàn như Hữu Kiệm, Mường Lống, Huồi Tụ, Na Loi, Nậm Cắn, các sản phẩm gạo nếp nương, gà đen, lợn đen, mận, đào, chè, gừng vẫn chủ yếu tiêu thụ qua chợ truyền thống và thương lái.
Thiếu cơ sở bảo quản, đầu mối thu mua và khả năng tập hợp nguồn hàng khiến sản phẩm khó đi xa. Địa hình chia cắt, giao thông chưa thuận lợi làm tăng chi phí vận chuyển, ảnh hưởng đến sức cạnh tranh.
Thiếu vốn đi cùng hạn chế quản trị
Quy mô nhỏ, vốn điều lệ thấp và ít tài sản là những trở ngại khi HTX muốn đầu tư máy móc, nhà xưởng, kho bảo quản. Nguồn lực hạn chế khiến nhiều đơn vị tiếp tục bán nguyên liệu thô, khó nâng giá trị sản phẩm.
Nhưng vốn không phải khó khăn duy nhất. Một số HTX còn thiếu năng lực xây dựng phương án kinh doanh, tính toán dòng tiền, quản lý chi phí và đánh giá hiệu quả đầu tư. Nếu chưa xác định được nguồn hàng, khách mua và khả năng vận hành, việc mua thêm thiết bị chưa chắc tạo ra doanh thu tương ứng.
Đội ngũ quản lý ở nhiều nơi chủ yếu điều hành bằng kinh nghiệm, còn hạn chế về tiếp thị, xây dựng thương hiệu và đàm phán hợp đồng. Khả năng thu hút người trẻ, nhân lực có chuyên môn về công nghệ, tài chính và thị trường cũng chưa đáp ứng nhu cầu.
Trong khi đó, thông tin về giá cả, tiêu chuẩn và nhu cầu tiêu thụ chưa được cập nhật thường xuyên. HTX vì vậy khó chủ động kế hoạch sản xuất, dễ bị động khi thị trường thay đổi.
![]() |
Liên kết phải bắt đầu từ cam kết của thành viên
Một HTX khó đứng ra bảo đảm nguồn hàng nếu thành viên chưa thống nhất cách sản xuất. Tại một số địa bàn, các hộ vẫn tự lựa chọn giống, thời vụ, quy trình và phương thức bán hàng; việc tuân thủ yêu cầu chung về chất lượng, sản lượng còn hạn chế.
Sự phân tán ấy làm tăng chi phí thu gom, kiểm tra và phân loại. Doanh nghiệp khó lập kế hoạch thu mua, còn HTX thiếu cơ sở thương lượng về giá và tiến độ giao hàng.
Muốn liên kết ổn định, trước hết cần làm rõ trách nhiệm giữa HTX và thành viên. Người sản xuất phải biết mình cần đáp ứng yêu cầu nào, được hỗ trợ những gì và sản phẩm sẽ được tiếp nhận ra sao. HTX cần công khai chi phí dịch vụ, phương thức thanh toán và cách phân chia lợi ích.
Với doanh nghiệp, hợp đồng cần xác định cụ thể tiêu chuẩn sản phẩm, khối lượng, lịch giao nhận, phương thức xác định giá và xử lý khi có biến động. Cam kết thu mua chỉ tạo được niềm tin khi được thực hiện nhất quán; yêu cầu chất lượng cũng cần được hướng dẫn ngay từ đầu vụ.
Đối với vùng sản xuất nhỏ lẻ, liên kết giữa các HTX có thể giúp tập hợp nguồn hàng và chia sẻ dịch vụ. Tuy nhiên, việc mở rộng phải dựa trên nhu cầu thực tế và năng lực quản lý, tránh hình thành thêm đầu mối mà chưa giải quyết được công việc của thành viên.
Hỗ trợ theo nhu cầu, theo dõi hiệu quả sau đầu tư
Để nâng chất lượng kinh tế tập thể, cần rà soát tình trạng hoạt động và nhu cầu của từng HTX. Đơn vị đã có khách hàng nhưng thiếu thiết bị cần cách hỗ trợ khác với đơn vị chưa hoàn thiện phương án kinh doanh hoặc chưa tập hợp được thành viên.
Đầu tư cơ sở sơ chế, chế biến, bảo quản phải gắn với vùng nguyên liệu, công suất sử dụng và khả năng tiêu thụ. Cùng với thiết bị, HTX cần được hỗ trợ về vận hành, bảo dưỡng, quản lý chất lượng và tính giá thành.
Hoạt động hỗ trợ cũng cần tiếp tục sau khi công trình, máy móc được bàn giao. Theo dõi sản lượng xử lý, chi phí vận hành, doanh thu và mức sử dụng thực tế sẽ giúp phát hiện sớm những khó khăn, tránh để tài sản hoạt động dưới công suất hoặc ngừng sử dụng.
Đào tạo quản trị nên gắn với hồ sơ, phương án và vấn đề cụ thể của HTX. Những kỹ năng như tính chi phí một đơn hàng, lập kế hoạch thu mua, quản lý công nợ, xây dựng hợp đồng và ghi chép sản xuất có thể áp dụng trực tiếp vào công việc.
Chuyển đổi số cần được lựa chọn theo khả năng sử dụng. Công cụ quản lý thành viên, nhật ký sản xuất, đơn hàng hay truy xuất chỉ có giá trị khi dữ liệu được cập nhật chính xác và phục vụ quyết định điều hành.
Đưa sản phẩm bản địa vào thị trường phù hợp
Với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, phát triển HTX cần dựa vào lợi thế sản phẩm, điều kiện sinh thái và sức lao động của người dân. Việc lựa chọn ngành hàng cần đi cùng đánh giá khả năng cung ứng, chất lượng và nhóm khách hàng mục tiêu.
Chương trình OCOP, hoạt động xúc tiến thương mại và du lịch cộng đồng có thể hỗ trợ giới thiệu sản phẩm. Để duy trì khách hàng, HTX vẫn phải bảo đảm nguồn hàng, thông tin trung thực, chất lượng ổn định và dịch vụ giao nhận phù hợp.
Xây dựng thương hiệu vì vậy cần bắt đầu từ sản phẩm và cách tổ chức sản xuất. Bao bì, nhãn mác và câu chuyện địa phương phải gắn với nguồn gốc có thể kiểm tra, tránh quảng bá vượt quá những gì cơ sở thực hiện.
Thước đo hoạt động HTX cần được thể hiện ở dịch vụ thành viên nhận được, chi phí được tiết giảm, sản phẩm được tiêu thụ và thu nhập được cải thiện. Khi giải quyết được những lợi ích cụ thể ấy, HTX mới có cơ sở củng cố sự tham gia của người dân và đóng góp bền vững vào xây dựng nông thôn mới.