Việc áp dụng truy xuất nguồn gốc điện tử được kỳ vọng giúp nâng cao tính minh bạch, tăng sức cạnh tranh cho nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế. Ảnh minh họa.

Hai trụ cột trong hành trình số hóa

Nền nông nghiệp Việt Nam đang chuyển dịch mạnh mẽ từ kinh tế sản lượng sang kinh tế giá trị và trách nhiệm. Trong xu thế đó, Hệ thống truy xuất nguồn gốc (TXNG) nông sản tập trung do Bộ Nông nghiệp và Môi trường triển khai chính là lời giải cho bài toán minh bạch thông tin mà các thị trường quốc tế đòi hỏi.

Chỉ trong 4 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của nước ta đã đạt 23,04 tỷ USD, tăng 5,4% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, thị trường Trung Quốc chiếm đến 21,1% tổng kim ngạch và ghi nhận mức tăng trưởng vượt bậc 28,8%. Kết quả này có sự đóng góp không nhỏ từ việc số hóa quy trình quản lý chất lượng xuyên suốt chuỗi cung ứng.

Chuỗi liên kết số này được vận hành dựa trên hai pháp nhân cốt lõi: Hộ nông dân là nguồn dữ liệu gốc và doanh nghiệp là trục điều phối đầu chuỗi. Tính đến giữa tháng 6/2026, mô hình liên kết này đã ghi nhận sự tham gia mạnh mẽ của cộng đồng khi hệ thống quản lý các lô hàng của 547 nông hộ, kết nối 255 vùng trồng cùng 149 doanh nghiệp tại 26 trên tổng số 34 tỉnh, thành phố được khảo sát triển khai giai đoạn đầu.

Đối với người nông dân, tư duy ghi nhật ký bằng trí nhớ nay đã được thay thế bằng “Quy tắc vàng 24 giờ” trên hệ thống nhật ký điện tử. Mỗi nông hộ khi tham gia chuỗi đều được thiết lập một Bộ hồ sơ vùng trồng số hóa gắn liền với Mã vùng trồng (PUC) hợp pháp, tọa độ định vị GPS chính xác và ranh giới bản đồ số.

Mọi hoạt động từ làm đất, tưới tiêu, sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật cho đến khâu kiểm tra tiền thu hoạch đều phải cập nhật tức thời hoặc chậm nhất trong vòng 24 giờ kể từ khi phát sinh. Tính chịu trách nhiệm pháp lý về tính trung thực của dữ liệu biến mỗi người nông dân thành một đầu mối kiểm soát chất lượng thực thụ tại gốc.

Ở đầu kia của chuỗi, doanh nghiệp đóng vai trò như một “nhạc trưởng”. Không chỉ thực hiện mua bán thuần túy, doanh nghiệp mang trách nhiệm tổ chức vùng nguyên liệu, quản lý nghiêm ngặt danh sách nông hộ liên kết và vận hành cơ sở đóng gói (PHC) theo nguyên tắc luồng một chiều nhằm chống nhiễm chéo và lẫn lô.

Doanh nghiệp có quyền lực và trách nhiệm tối thượng trong việc kiên quyết từ chối thu mua sản phẩm không rõ nguồn gốc hoặc từ những mảnh vườn không đạt kiểm nghiệm. Sự gắn kết hữu cơ này tạo nên một bộ lọc kép, bảo đảm nông sản khi rời hàng rào vườn trồng luôn mang theo “lý lịch” sạch.

Quy trình 16 bước và chuẩn mực dữ liệu toàn cầu

Sức mạnh của Hệ thống TXNG quốc gia nằm ở quy trình quản lý 16 bước khép kín và kiến trúc công nghệ đồng bộ theo thời gian thực. Từ khâu đăng ký rà soát hồ sơ ban đầu tại Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, cho đến khi nông sản thông quan thành công, dòng chảy của dữ liệu luôn song hành và bảo chứng cho dòng chảy của hàng hóa vật lý. Hiệu quả thực tế vô cùng rõ rệt là hệ thống đã số hóa dữ liệu ổn định cho hơn 18.500 mặt hàng thuộc 112 nhóm ngành nông sản khác nhau.

Truy xuất nguồn gốc đang dần trở thành một khâu bắt buộc phải có của sản phẩm nếu muốn đưa ra lưu thông trên thị trường.Ảnh minh họa.

Trong quy trình vận hành này, mã QR in trên các loại tem (tem quả, tem thùng, tem container) được cấu trúc nghiêm ngặt theo chuẩn quốc tế (GTIN, SSCC, SGTIN) nhằm bảo đảm khả năng tương thích toàn cầu. Khi nông sản được chuyển từ vườn về nhà máy rồi lên container xuất khẩu, hệ thống tự động thiết lập các mối liên kết ID vận chuyển, ID đóng gói và ID sản phẩm để không xảy ra hiện tượng đứt gãy thông tin khi tách hoặc gộp lô hàng.

Toàn bộ gói dữ liệu truyền nhận dạng XML gửi về hệ thống lõi (Core TXNG) của Bộ bắt buộc phải được ký số thông qua thiết bị phần cứng bảo mật HSM hoặc chữ ký số từ xa để xác thực chủ thể và bảo đảm tính toàn vẹn tuyệt đối, không thể tẩy xóa, không thể làm sai lệch.

Kết quả cuối cùng của chuỗi hành trình 16 bước phức tạp này là sự đơn giản hóa ở điểm chạm người tiêu dùng. Tại nước nhập khẩu, một cái quét mã QR duy nhất sẽ hiển thị toàn bộ hành trình lịch sử: từ tọa độ GPS vườn trồng của nông hộ, nhật ký phun thuốc, kết quả kiểm định độc lập, mã số cơ sở đóng gói cho đến số seal điện tử của cơ quan Hải quan.

Sự minh bạch tuyệt đối này chính là tấm hộ chiếu quyền lực giúp các mặt hàng nông sản ưu tiên của Việt Nam vượt qua mọi rào cản kỹ thuật. Điển hình như ngành hàng sầu riêng với mạng lưới hơn 1.300 mã số vùng trồng và 188 mã số cơ sở đóng gói đã được phê duyệt xuất khẩu sang Trung Quốc đã ghi nhận những lô hàng thương mại đầu tiên thông quan thành công với đầy đủ dữ liệu TXNG điện tử chạy suốt từ vườn cho đến tay người tiêu dùng nước bạn.

Đây là nền tảng vững chắc để cơ quan quản lý tiếp tục mở rộng bắt buộc áp dụng công nghệ này đối với các mặt hàng rủi ro cao từ mốc thời gian 1/7/2026, tự tin khẳng định vị thế và uy tín thương hiệu quốc gia trên thị trường quốc tế.