Tăng cường khả năng chống chịu của xã hội số

Khi xã hội càng số hóa, rủi ro càng đa dạng

Xã hội số được hình thành khi công nghệ và dữ liệu tham gia ngày càng sâu vào các hoạt động quản lý, sản xuất, kinh doanh, giáo dục, y tế và đời sống hằng ngày. Người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không tiền mặt, mua sắm trên nền tảng số; doanh nghiệp ứng dụng điện toán đám mây, trí tuệ nhân tạo và các hệ thống quản trị thông minh để nâng cao hiệu quả hoạt động.

Những tiện ích đó đồng thời tạo ra sự phụ thuộc lớn hơn vào hạ tầng công nghệ. Một sự cố mất điện, gián đoạn mạng, tấn công mạng hoặc rò rỉ dữ liệu có thể gây ảnh hưởng dây chuyền đến nhiều lĩnh vực. Nếu hệ thống quản lý thiếu phương án dự phòng, một sự cố kỹ thuật có thể nhanh chóng trở thành vấn đề kinh tế và xã hội.

Bên cạnh rủi ro công nghệ là những nguy cơ liên quan đến con người. Các hình thức lừa đảo trực tuyến ngày càng tinh vi, sử dụng danh tính giả, cuộc gọi giả mạo, đường dẫn độc hại và cả công nghệ trí tuệ nhân tạo để tạo ra hình ảnh, giọng nói giả. Người cao tuổi, trẻ em và những người chưa có kỹ năng số vững vàng có thể trở thành đối tượng dễ bị tổn thương.

Ngoài ra, thông tin sai lệch lan truyền trên mạng xã hội có thể gây hoang mang, làm suy giảm niềm tin và ảnh hưởng đến các quyết định của cộng đồng. Khi công nghệ phát triển nhanh hơn khả năng nhận diện rủi ro, xã hội càng cần một cơ chế phòng ngừa chủ động và ứng phó hiệu quả.

Khả năng chống chịu không chỉ là phòng thủ

Chống chịu số có thể hiểu là khả năng của cá nhân, tổ chức và toàn xã hội trong việc phòng ngừa, phát hiện, ứng phó, phục hồi và thích nghi trước các sự cố trong môi trường số. Một xã hội số có khả năng chống chịu tốt không có nghĩa là không bao giờ xảy ra sự cố. Điều quan trọng là khi sự cố xuất hiện, hệ thống có thể hạn chế thiệt hại, duy trì những hoạt động thiết yếu, khôi phục dịch vụ trong thời gian hợp lý và rút kinh nghiệm để không lặp lại những sai sót tương tự.

Khả năng đó cần được xây dựng trên ba nền tảng. Thứ nhất là hạ tầng công nghệ an toàn, có khả năng dự phòng và phục hồi. Thứ hai là thể chế, quy trình quản trị và cơ chế phối hợp rõ ràng. Thứ ba là con người có kiến thức, kỹ năng và ý thức trách nhiệm trong môi trường số.

Nếu chỉ đầu tư phần mềm, thiết bị mà thiếu nhân lực có năng lực vận hành, hệ thống vẫn có thể gặp rủi ro. Ngược lại, nếu người dùng có ý thức tốt nhưng hạ tầng thiếu an toàn, dữ liệu không được sao lưu và quy trình ứng phó không rõ ràng, thiệt hại vẫn có thể xảy ra. Vì vậy, chống chịu số phải là một hệ thống tổng thể, không phải nhiệm vụ riêng của bộ phận công nghệ thông tin.

Xây dựng hạ tầng an toàn và có khả năng phục hồi

Trước hết, các cơ quan, doanh nghiệp cần xác định những hệ thống và dữ liệu thiết yếu, đánh giá nguy cơ có thể xảy ra và xây dựng phương án ứng phó tương ứng. Các biện pháp quan trọng bao gồm kiểm soát quyền truy cập, xác thực nhiều lớp, cập nhật phần mềm, giám sát bất thường, sao lưu dữ liệu và kiểm tra định kỳ khả năng khôi phục.

Đối với các hệ thống quan trọng, cần có phương án dự phòng phù hợp để duy trì hoạt động khi xảy ra sự cố. Dữ liệu sao lưu phải được bảo vệ khỏi nguy cơ bị xóa hoặc mã hóa cùng với hệ thống chính. Các tổ chức cũng cần thường xuyên diễn tập tình huống mất dữ liệu, tấn công mạng, gián đoạn dịch vụ và rò rỉ thông tin để đánh giá mức độ sẵn sàng thực tế.

Một nguyên tắc cần được chú trọng là không phụ thuộc hoàn toàn vào một nền tảng, nhà cung cấp hoặc phương thức vận hành duy nhất khi điều đó tạo ra rủi ro tập trung quá lớn. Việc lựa chọn công nghệ cần gắn với yêu cầu an toàn, khả năng tương thích và phương án chuyển đổi khi cần thiết. Cùng với đó, các đơn vị phải có quy trình thông báo sự cố, phân công trách nhiệm và phối hợp với cơ quan chức năng. Phát hiện sớm, thông tin kịp thời và xử lý minh bạch có thể giúp hạn chế thiệt hại, đồng thời duy trì niềm tin của người sử dụng.

Nâng cao năng lực tự bảo vệ của mỗi công dân

Trong xã hội số, mỗi người vừa là người sử dụng dịch vụ, vừa là một mắt xích của hệ thống an toàn thông tin. Một thao tác bất cẩn như cung cấp mã xác thực, mở tệp đáng ngờ hoặc cài đặt ứng dụng không rõ nguồn gốc có thể tạo điều kiện cho kẻ xấu xâm nhập tài khoản và dữ liệu.

Vì vậy, giáo dục kỹ năng số cần vượt ra ngoài việc hướng dẫn sử dụng thiết bị. Người dân cần biết nhận diện dấu hiệu lừa đảo, kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, sử dụng mật khẩu an toàn và xử lý khi nghi ngờ tài khoản bị xâm phạm.

Đặc biệt, cần quan tâm đến nhóm người cao tuổi, người dân ở nông thôn, miền núi và những người ít có điều kiện tiếp cận công nghệ. Các tổ dân phố, đoàn thể, trường học và tổ công nghệ số cộng đồng có thể tổ chức những buổi hướng dẫn miễn phí, sử dụng tình huống thực tế để giúp người dân nhận biết cuộc gọi giả danh cơ quan chức năng, chiêu trò yêu cầu chuyển tiền và đường dẫn đánh cắp thông tin.

Việc xây dựng văn hóa số cũng rất quan trọng. Mỗi người cần có thói quen kiểm chứng trước khi chia sẻ, tôn trọng quyền riêng tư, không phát tán thông tin chưa được xác thực và chủ động báo cáo nội dung độc hại. Khi cộng đồng có khả năng nhận diện và phản ứng đúng trước rủi ro, sức chống chịu của toàn xã hội sẽ được nâng lên.

Thể chế và trách nhiệm phải đi cùng công nghệ

Nhà nước giữ vai trò kiến tạo môi trường pháp lý, tiêu chuẩn an toàn và cơ chế phối hợp để bảo vệ người dân, doanh nghiệp trong không gian số. Các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng, giao dịch điện tử và trách nhiệm của các bên cần được thực thi đồng bộ, phù hợp với tốc độ phát triển của công nghệ.

Doanh nghiệp cung cấp nền tảng và dịch vụ số phải coi an toàn là một yêu cầu ngay từ khâu thiết kế, không phải biện pháp bổ sung sau khi sản phẩm được đưa vào sử dụng. Cần minh bạch về cách thu thập, xử lý dữ liệu; chủ động khắc phục lỗ hổng; thông báo và hỗ trợ người dùng khi xảy ra sự cố theo quy định.

Đối với trí tuệ nhân tạo, việc ứng dụng cần đi cùng cơ chế kiểm tra, giám sát và xác định trách nhiệm. Các quyết định có ảnh hưởng lớn đến quyền lợi của con người không nên phụ thuộc hoàn toàn vào kết quả tự động mà thiếu sự đánh giá phù hợp. Công nghệ phải phục vụ con người, không làm gia tăng những rủi ro mà xã hội chưa đủ năng lực kiểm soát.

Chống chịu số – nền tảng của phát triển bền vững

Tăng khả năng chống chịu của xã hội số là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp, cơ sở giáo dục và mỗi công dân. Không thể loại bỏ hoàn toàn mọi rủi ro, nhưng có thể giảm thiểu đáng kể thiệt hại nếu chuẩn bị tốt về hạ tầng, quy trình, nhân lực và nhận thức.

Trong quá trình chuyển đổi số, thành công không chỉ được đo bằng số lượng dịch vụ trực tuyến, tốc độ xử lý dữ liệu hay mức độ phổ cập công nghệ. Một tiêu chí quan trọng không kém là khả năng duy trì hoạt động khi có sự cố, bảo vệ quyền lợi người dùng và phục hồi nhanh chóng sau những gián đoạn.

Xã hội số chỉ thực sự phát triển bền vững khi công nghệ đi cùng niềm tin, tiện ích đi cùng an toàn và đổi mới đi cùng trách nhiệm. Xây dựng khả năng chống chịu chính là chuẩn bị cho những bất định của tương lai, để mỗi người dân, mỗi tổ chức và toàn xã hội không chỉ thích nghi với những thay đổi công nghệ, mà còn đủ năng lực vượt qua rủi ro và tiếp tục phát triển./.