Người lao động cơ sở sản xuất nấm hương Việt Trúc Mai, xóm Hồng Quang 2, xã Hưng Đạo, thành phố Cao Bằng thu hoạch nấm.

Anh Đỗ Văn Viên, chủ cơ sở nấm Việt Trúc Mai mặc dù không phải là người đầu tiên ở Cao Bằng trồng nấm nhưng lại là người dám chọn một con đường sản xuất nấm khác biệt. Trước năm 2018, phần lớn các hộ trồng nấm ở địa phương đều sản xuất theo phương pháp truyền thống, phụ thuộc gần như hoàn toàn vào điều kiện tự nhiên, quy mô nhỏ lẻ, sản phẩm khó bảo quản, đầu ra bấp bênh.

Anh Đỗ Văn Viên, chia sẻ, nhận thấy thị trường đang thiếu hụt nguồn cung sản phẩm nấm sạch, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết như trước, năm 2018, tôi quyết tâm đầu tư hệ thống trồng nấm hương, nấm sò hữu cơ theo hướng hiện đại nhằm cung cấp nguồn hàng lớn, đa dạng cho thị trường.

Ngay từ khi bắt đầu, cơ sở đã định hướng theo mô hình hữu cơ, không sử dụng hóa chất kích thích tăng trưởng, không chất bảo quản. Quan trọng hơn, sản xuất được vận hành theo chuỗi khép kín, có sự kiểm soát từng khâu từ nguyên liệu đầu vào đến khi đóng gói sản phẩm.

Từ quy mô 2.000 m² ban đầu, đến nay, cơ sở đầu tư hơn 5 tỷ đồng mở rộng diện tích lên gần 1 ha, xây dựng nhà xưởng, trang bị đầy đủ thiết bị máy móc tiên tiến phục vụ nuôi cấy nấm, như: Máy trộn nguyên liệu, nghiền mùn cưa, đóng bịch, điều chỉnh nhiệt độ, máy hấp khử mùi, máy sấy, các khung giàn đặt phôi nấm… Đặc biệt, đầu tư kho lạnh có sức chứa đến 2 tấn, bảo quản nấm tươi ở nhiệt độ 1 - 3^OC và 4 phòng lạnh, diện tích 100 m²/phòng, chi phí 450 triệu đồng/phòng với hệ thống quạt gió và điều hòa 24/24 giờ để đảm bảo duy trì nhiệt độ ở mức 15 - 22^OC. Nhờ vậy, cơ sở chủ động điều tiết được nhiệt độ, độ ẩm và ánh sáng phù hợp với điều kiện nuôi cấy nấm hương trái vụ trong mùa hè.Quy trình nuôi trồng nấm được cơ sở tuân thủ nghiêm ngặt theo tiêu chuẩn hữu cơ, duy trì an toàn từ khâu chuẩn bị nguyên liệu đầu vào, xử lý phôi, chăm sóc đến thu hoạch, sơ chế, đóng gói sản phẩm. Cơ sở nghiên cứu thành công việc để giống, nhân giống nấm kỹ thuật cao, kiểm soát tốt chất lượng giống đầu vào và giám sát chặt chẽ toàn bộ quy trình nuôi trồng nấm.

Nhờ chủ động đầu tư hệ thống điều khiển vi khí hậu, cơ sở không bị phụ thuộc vào thời tiết như các mô hình truyền thống, từ đó sản xuất được nấm trái vụ quanh năm. Trung bình mỗi năm, cơ sở sản xuất nấm hương Việt Trúc Mai đưa ra thị trường từ 40 – 50 tấn nấm hương và nấm sò hữu cơ, phần lớn là sản phẩm trái vụ, có giá bán từ 80.000 – 100.000 đồng/kg, cao hơn nấm chính vụ khoảng 20.000 đồng/kg.

Một trong những rào cản lớn đối với người trồng nấm là phụ thuộc vào nguồn giống bên ngoài, nhất là giống chất lượng cao. Anh Viên nhận thấy điều đó, từ năm 2020, cơ sở bắt đầu nghiên cứu việc để giống và nhân giống nấm ngay tại chỗ. Việc làm chủ kỹ thuật không chỉ giúp tiết giảm chi phí mà còn nâng cao chất lượng nấm, đảm bảo ổn định sinh trưởng và năng suất.

Toàn bộ quy trình nhân giống đều được giám sát chặt chẽ, tuân thủ điều kiện vô trùng và tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt. Nhờ đó, tỷ lệ thành công khi trồng nấm từ giống nội bộ đạt trên 90%, cao hơn mặt bằng chung ngành trồng nấm tại địa phương.

Bình quân mỗi năm doanh thu của cơ sở đạt khoảng 2 tỷ đồng, một phần nhờ giá bán sản phẩm trái vụ ổn định, phần khác nhờ chi phí vận hành được kiểm soát tốt do áp dụng công nghệ. Điều đáng nói không chỉ là doanh thu, mà là sự kiên trì theo đuổi mô hình sản xuất nấm hữu cơ, cho sản phẩm sạch, an toàn, góp phần vào thay đổi tư duy làm nông nghiệp tại địa phương. Hiện tại, cơ sở tạo việc làm thường xuyên cho hơn 10 lao động, với mức thu nhập ổn định khoảng 6 triệu đồng/tháng/lao động.

Ngày 20/6/2022, sản phẩm nấm hương Việt Trúc Mai được cấp chứng nhận VietGAP đã khẳng định chất lượng sản phẩm và quy trình sản xuất an toàn của cơ sở. Ngày 20/2/2023, sản phẩm tiếp tục được công nhận đạt tiêu chuẩn OCOP 4 sao, mở ra cơ hội tiếp cận sâu hơn với thị trường tiêu dùng trong nước. Hiện nay, cơ sở đã ký hợp đồng cung ứng nấm với một số công ty thực phẩm, đưa sản phẩm vào hệ thống siêu thị tại một số tỉnh, thành phố lớn phía Bắc.

Dù đã gặt hái được những thành công ban đầu, cơ sở Việt Trúc Mai vẫn phải đối mặt với không ít khó khăn như chi phí đầu tư ban đầu lớn, sản xuất hữu cơ yêu cầu thời gian, kỷ luật và kiểm soát chặt chẽ, điều không dễ duy trì nếu thiếu kiến thức và đội ngũ kỹ thuật bài bản. Một vấn đề khác là yếu tố địa phương, Cao Bằng giao thông khó khăn, ảnh hưởng đến chi phí vận chuyển. Việc mở rộng thị trường ra các tỉnh xa gặp nhiều trở ngại về logistics, bảo quản và kết nối thương mại.

Dù còn nhiều thách thức, nhưng mô hình sản xuất nấm hương Việt Trúc Mai đã minh chứng, sản xuất nông nghiệp hữu cơ hoàn toàn phát triển hiệu quả tại miền núi nếu có tư duy đổi mới và đầu tư bài bản. Điều quan trọng là cần có chính sách hỗ trợ thiết thực từ phía nhà nước về: Vốn, đào tạo kỹ thuật, mở rộng kênh phân phối và thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị.