Công nghệ chỉnh sửa gen đang được ứng dụng mạnh mẽ trong tạo giống cây trồng.

Đây là kết quả của gần một thập kỷ nghiên cứu khoa học, tham vấn chính sách và đàm phán giữa Nghị viện Châu Âu, Hội đồng Liên minh Châu Âu và Ủy ban Châu Âu. Việc thông qua quy định được xem là dấu mốc quan trọng trong quá trình hiện đại hóa hệ thống quản lý nông nghiệp của khu vực, mở đường cho việc ứng dụng rộng rãi các công nghệ chỉnh sửa gen và chọn tạo giống thế hệ mới.

Thay đổi cách tiếp cận trong quản lý cây trồng

Theo quy định mới, EU chuyển từ cách quản lý dựa trên công nghệ tạo giống sang đánh giá dựa trên đặc tính cuối cùng của sản phẩm. Đây là thay đổi căn bản trong tư duy quản lý đối với các giống cây trồng được phát triển bằng công nghệ di truyền hiện đại.

Các cây trồng NGT được chia thành hai nhóm. Nhóm NGT-1 gồm những cây trồng có thay đổi di truyền ở mức độ hạn chế, tương đương với các biến đổi có thể xuất hiện trong tự nhiên hoặc thông qua các phương pháp lai tạo truyền thống. Những giống cây này sẽ được quản lý tương tự cây trồng thông thường và không phải tuân theo quy trình quản lý nghiêm ngặt dành cho cây trồng biến đổi gen (GMO). Tuy nhiên, theo yêu cầu của Nghị viện Châu Âu, các giống cây được chỉnh sửa gen nhằm tạo khả năng kháng thuốc trừ cỏ hoặc kháng sâu bệnh sẽ không được xếp vào nhóm NGT-1.

Nhóm NGT-2 bao gồm các cây trồng có thay đổi di truyền phức tạp hoặc sâu rộng hơn. Những sản phẩm này vẫn thuộc phạm vi quản lý như cây trồng biến đổi gen hiện hành, bao gồm các yêu cầu về đánh giá rủi ro, cấp phép trước thương mại hóa, truy xuất nguồn gốc và ghi nhãn bắt buộc.

Đáng chú ý, các quy định này không chỉ áp dụng đối với cây trồng được phát triển trong EU mà còn đối với các sản phẩm nhập khẩu vào thị trường châu Âu. Một trong những mục tiêu quan trọng của quy định mới là tạo điều kiện thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực chọn tạo giống cây trồng, đồng thời duy trì các tiêu chuẩn cao về an toàn, minh bạch và quyền lợi của nông dân.

Đối với cây trồng thuộc nhóm NGT-2, các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc và ghi nhãn vẫn được duy trì. Các quốc gia thành viên EU cũng tiếp tục có quyền hạn chế việc canh tác trên lãnh thổ của mình ngay cả khi sản phẩm đã được cấp phép ở cấp độ Liên minh Châu Âu.

Với nhóm NGT-1, các giống cây sẽ được đăng ký trong cơ sở dữ liệu công khai của EU. Hạt giống và vật liệu nhân giống phải được ghi nhãn phù hợp nhằm bảo đảm quyền tiếp cận thông tin và quyền lựa chọn của nông dân.

Bên cạnh đó, quy định mới đưa ra các nguyên tắc liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ nhằm cân bằng giữa khuyến khích đổi mới và bảo đảm khả năng tiếp cận công nghệ. Công nghệ NGT có thể được bảo hộ bằng sáng chế, ngoại trừ các đặc tính hoặc trình tự gen vốn tồn tại trong tự nhiên hoặc được tạo ra bằng các quá trình sinh học tự nhiên.

Xu hướng quản lý mới trên toàn cầu

Với vai trò là một trong những thị trường nông nghiệp lớn nhất thế giới, các quyết định chính sách của EU thường có ảnh hưởng đáng kể đến xu hướng xây dựng quy định tại nhiều quốc gia khác. Quyết định này cũng đưa EU gia nhập nhóm các nền kinh tế lớn đã xây dựng hoặc đang triển khai các khung pháp lý riêng đối với cây trồng chỉnh sửa gen như Hoa Kỳ, Anh, Argentina, Brazil cùng nhiều quốc gia tại châu Á.

Hiện nay, nhiều sản phẩm được phát triển bằng công nghệ NGT đã được thương mại hóa hoặc đang trong giai đoạn hoàn thiện tại nhiều nước trên thế giới. Một số ví dụ tiêu biểu gồm lúa mì giảm hàm lượng gluten, khoai tây kháng bệnh hay ngô chịu hạn.

Quy định mới nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ từ nhiều nghị sĩ, nhà khoa học và các tổ chức đại diện cho ngành nông nghiệp - thực phẩm châu Âu. Bà Jessica Polfjärd, báo cáo viên của Nghị viện Châu Âu về hồ sơ NGT, cho rằng đây là một chiến thắng lịch sử đối với nông dân châu Âu và tương lai của khu vực. Việc chấp thuận ứng dụng các kỹ thuật di truyền mới thể hiện lựa chọn ưu tiên đổi mới sáng tạo, năng lực cạnh tranh và an ninh lương thực.

Hơn 30 tổ chức đại diện cho chuỗi giá trị nông nghiệp - thực phẩm châu Âu cũng đã ra tuyên bố chung hoan nghênh việc thông qua quy định mới. Các tổ chức này nhận định khung pháp lý mới tạo được sự cân bằng giữa đổi mới sáng tạo, minh bạch và an toàn, đồng thời giúp phát triển các giống cây trồng có khả năng thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu, sâu bệnh và dịch hại.

Nhiều tổ chức quốc tế trong lĩnh vực nông nghiệp cũng bày tỏ sự đồng tình và cho rằng công nghệ NGT có thể giúp đẩy nhanh quá trình phát triển các giống cây trồng năng suất cao, chống chịu tốt và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn tài nguyên sản xuất.

Việc Nghị viện Châu Âu thông qua Quy định NGT được xem là bước hoàn tất của tiến trình lập pháp được thúc đẩy mạnh mẽ trong năm 2025. Trước đó, Nghị viện Châu Âu và Hội đồng Liên minh Châu Âu đã đạt được thỏa thuận chính trị về các nội dung cốt lõi của khuôn khổ pháp lý mới.

Theo kế hoạch, quy định sẽ có hiệu lực sau 20 ngày kể từ khi được công bố trên Công báo chính thức của Liên minh Châu Âu và bắt đầu được áp dụng sau hai năm.

Trong giai đoạn triển khai, EU sẽ tiếp tục thực hiện các cơ chế giám sát nhằm đánh giá tác động kinh tế, xã hội và môi trường của cây trồng NGT. Mục tiêu là bảo đảm công nghệ mới được ứng dụng theo hướng thúc đẩy đổi mới sáng tạo nhưng vẫn duy trì các tiêu chuẩn cao về an toàn và phát triển nông nghiệp bền vững.

Việc thông qua quy định mới được đánh giá là tín hiệu cho thấy Châu Âu đang từng bước mở rộng cánh cửa đối với các công nghệ sinh học hiện đại, tạo nền tảng cho một nền nông nghiệp có khả năng chống chịu tốt hơn trước biến đổi khí hậu, đáp ứng nhu cầu lương thực ngày càng gia tăng và nâng cao sức cạnh tranh trong bối cảnh toàn cầu hóa.