Vườn ươm cây giống cà phê tại xã Chiềng Sinh.

Theo Kế hoạch số 1850/KH-UBND của UBND tỉnh, năm 2026, tỉnh Điện Biên dự kiến trồng mới 12.000ha cây trồng; trong đó, 5.930ha cà phê, 5.930ha mắc ca trồng xen và 140ha mắc ca trồng thuần. Đến nay, nhu cầu thực tế của người dân đang vượt xa kế hoạch đề ra. Tổng diện tích đăng ký trồng mới cây cà phê và mắc ca trên địa bàn tỉnh đã đạt 21.294,84ha, tăng gần gấp đôi so với kế hoạch đề ra. Trong đó, diện tích cà phê đạt 13.313ha; diện tích mắc ca đạt 7.982,22ha, gồm 7.555ha trồng xen và 427ha trồng thuần.

Diện tích đăng ký tăng mạnh cho thấy sự kỳ vọng của người dân vào hiệu quả kinh tế của 2 loại cây trồng chủ lực này. Tuy nhiên, đi cùng với đó là áp lực rất lớn về nguồn cung cây giống phục vụ sản xuất. Không chỉ cần đáp ứng đủ số lượng, yêu cầu đặt ra là phải bảo đảm chất lượng cây giống ngay từ đầu để tránh những rủi ro trong quá trình sinh trưởng, phát triển và khai thác sau này. Cây giống không đạt chuẩn có thể dẫn đến sinh trưởng kém, năng suất thấp, tăng nguy cơ sâu bệnh và ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả đầu tư của người dân.

Theo ông Lê Xuân Cảnh, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, chất lượng cây giống là yếu tố nền tảng quyết định sự thành công của các vùng trồng cà phê, mắc ca. Do đây là những loại cây công nghiệp dài ngày, mọi sai sót trong khâu lựa chọn giống đều có thể ảnh hưởng đến năng suất và hiệu quả kinh tế trong nhiều năm sau. Trước thực tế đó, ngành nông nghiệp đang tăng cường kiểm soát chất lượng giống ngay từ đầu vụ, đồng thời yêu cầu các địa phương đẩy mạnh tuyên truyền, giới thiệu các đơn vị cung ứng giống uy tín để người dân tiếp cận và lựa chọn nguồn giống bảo đảm chất lượng.

Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường, hiện nay, tổng diện tích giống cà phê do các xã hỗ trợ và người dân tự gieo ươm khoảng 5.879ha, tương ứng gần 20,6 triệu cây giống. Cùng với nguồn giống tự sản xuất, trên địa bàn tỉnh hiện có 4 cơ sở sản xuất, kinh doanh cây giống cà phê đủ điều kiện tham gia cung ứng cho vụ trồng mới năm 2026 với tổng số khoảng 14,4 triệu cây giống, tương đương hơn 4.100ha. Như vậy, tổng lượng giống cà phê do các địa phương hỗ trợ gieo ươm, người dân tự gieo ươm và các doanh nghiệp cung ứng đã vượt nhu cầu thực hiện Kế hoạch số 1850/KH-UBND. Hiện nay, một số xã đã chủ động đặt hàng cây giống cà phê từ các doanh nghiệp trong và ngoài tỉnh để phục vụ sản xuất với hơn 4,7 triệu, tương ứng khoảng 1.347ha.

Ông Đào Xuân Tứ, Chủ tịch UBND xã Mường Toong cho biết: “Do địa phương không tổ chức gieo ươm giống tại chỗ nên đã chủ động liên hệ với các cơ sở đủ điều kiện để cung ứng cây giống, bảo đảm cả về số lượng và chất lượng phục vụ kế hoạch trồng mới trên địa bàn”.

Đối với các địa phương chưa chủ động được nguồn cây cà phê giống, Sở Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu các địa phương tăng cường kiểm tra, giám sát chất lượng giống trước khi đưa vào sản xuất; bảo đảm cây giống đáp ứng các tiêu chuẩn theo TCVN 13607-7:2024 về giống cây nông nghiệp đối với giống cà phê.

Nếu như nguồn giống cà phê cơ bản đáp ứng được nhu cầu thực hiện kế hoạch thì đối với cây mắc ca, nguồn cung hiện nay vẫn còn thiếu hụt đáng kể. Theo thống kê, tổng lượng giống mắc ca có khả năng cung ứng hiện đạt khoảng 864.000 - 869.000 cây. Trong đó, lượng giống được sản xuất tại các cơ sở đủ điều kiện trên địa bàn tỉnh chỉ khoảng 162.000 - 167.000 cây, đáp ứng từ 19 - 20% nhu cầu thực tế. Phần còn lại, khoảng 702.000 cây, phải huy động từ các cơ sở sản xuất giống ngoài tỉnh. Đến nay, toàn tỉnh đã có 23 xã chủ động liên hệ với các doanh nghiệp để bảo đảm nguồn giống mắc ca phục vụ kế hoạch trồng mới. Tuy nhiên, vẫn còn 19 xã chưa ký kết hoặc đặt hàng nguồn giống.

Để hoàn thành mục tiêu của Kế hoạch số 1850/KH-UBND, các xã phải huy động nguồn giống từ cả trong và ngoài tỉnh. Cùng với đảm bảo đủ số lượng, hiện nay, các cơ quan chức năng đang tăng cường thực hiện công tác thanh tra, kiểm tra hoạt động sản xuất, kinh doanh cây giống trong đó chú trọng công tác kiểm tra nguồn gốc, xuất xứ và chất lượng cây giống trước khi đưa vào sản xuất.

Ông Hà Lương Hồng, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm cho biết: “Hàng năm, Chi cục Kiểm lâm đều tổ chức kiểm tra việc chấp hành các quy định về quản lý giống cây trồng lâm nghiệp và hoạt động sản xuất, gieo ươm của các tổ chức, đơn vị trên địa bàn. Qua đó kịp thời tham mưu cho Sở Nông nghiệp và Môi trường ban hành các văn bản chấn chỉnh, tăng cường quản lý chất lượng cây giống. Dự kiến trong thời gian tới, Chi cục sẽ tiếp tục kiểm tra toàn diện công tác quản lý và sản xuất giống lâm nghiệp nhằm bảo đảm chất lượng cây giống trước khi bước vào cao điểm xuống giống”.

Tại cơ sở, công tác kiểm tra nguồn giống cũng được UBND các xã, phường triển khai quyết liệt. Đơn cử như xã Na Son, ngày 19/5/2026, UBND xã ban hành quyết định thành lập đoàn kiểm tra hoạt động sản xuất, kinh doanh cây giống nông nghiệp trên địa bàn. Ngày 27/5, trong quá trình kiểm tra tại chợ phiên Keo Lôm, đoàn kiểm tra phát hiện 2 xe ô tô vận chuyển cây giống cà phê vào địa bàn để bán. Qua kiểm tra, các chủ lô cây giống đều không xuất trình được giấy tờ chứng minh nguồn gốc xuất xứ của cây giống. Phần lớn số cây được tự gieo ươm hoặc mua từ nơi khác rồi đưa lên bán cho người dân. Đoàn kiểm tra đã lập biên bản làm việc, tuyên truyền và yêu cầu các chủ lô hàng cam kết không tái diễn hành vi kinh doanh giống cây trồng khi chưa đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định của Luật Trồng trọt năm 2018 và Nghị định số 94/2019/NĐ-CP của Chính phủ.

Ông Nguyễn Thanh Lâm, Phó Chủ tịch UBND xã Na Son cho biết: “UBND xã đã chỉ đạo các cơ quan chuyên môn, lực lượng chức năng thường xuyên bám cơ sở, tăng cường kiểm tra nhằm kịp thời phát hiện và xử lý các trường hợp vi phạm. Đồng thời, xã đẩy mạnh tuyên truyền, công khai danh sách các cơ sở sản xuất, kinh doanh giống uy tín; khuyến cáo người dân không mua cây giống trôi nổi, cây giống bán rong hoặc các loại giống được chào bán trên mạng khi chưa xác minh được nguồn gốc và chất lượng”.

Có thể thấy, song hành với việc chủ động chuẩn bị nguồn cây giống phục vụ sản xuất, tỉnh Điện Biên đang tăng cường quản lý chặt chẽ chất lượng giống ngay từ khâu đầu vào. Việc kiểm soát nghiêm nguồn giống nhằm bảo vệ quyền lợi của người dân, hạn chế rủi ro trong sản xuất đồng thời tạo nền tảng vững chắc để hình thành các vùng nguyên liệu cà phê, mắc ca tập trung, phát triển theo hướng ổn định, bền vững, góp phần nâng cao giá trị sản xuất, gia tăng thu nhập cho người dân và thúc đẩy phát triển nông nghiệp trong dài hạn.