Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó (xã Trường Hà) với suối Lê-nin, núi Các Mác, hang Cốc Bó – nơi hội tụ vẻ đẹp hùng vĩ, thơ mộng cùng giá trị địa chất - lịch sử to lớn.

Công viên địa chất (CVĐC) Non nước Cao Bằng được UNESCO công nhận là danh hiệu CVĐC toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng vào năm 2018 và tiếp tục tái thẩm định, tái công nhận lần thứ nhất vào năm 2022. Hiện nay, phạm vi CVĐC Non nước Cao Bằng có diện tích hơn 3.683 km², bao phủ 36/56 xã, phường của tỉnh. Trong đó có 28 xã, phường nằm toàn bộ trong vùng CVĐC và 8 xã, phường có một phần nằm trong khu vực này.

Theo đánh giá của các nhà khoa học, CVĐC Non nước Cao Bằng là miền đất hiếm có, lưu giữ nhiều di sản địa chất có niên đại trên 500 triệu năm của Trái Đất. Nơi đây hội tụ các hoá thạch, trầm tích biển, đá núi lửa, khoáng sản…, cùng hệ thống cảnh quan đá vôi phong phú, đa dạng. Tất cả minh chứng sống động cho những biến động địa chất phức tạp từ thời cổ sinh, tạo nên giá trị đặc biệt mang tầm vóc quốc tế. Những di sản địa chất và địa mạo độc đáo của CVĐC được đánh giá đạt đến độ “kỳ quan”, vừa có ý nghĩa khoa học sâu sắc, vừa có giá trị thẩm mỹ nổi bật.

Nổi bật trong quần thể này là thác Bản Giốc (xã Đàm Thuỷ), biểu tượng hùng vĩ nơi biên cương, là một trong những thác nước tự nhiên xuyên quốc gia lớn, đẹp nhất khu vực. Thác là minh chứng điển hình cho quá trình kiến tạo và xâm thực mạnh mẽ của dòng sông Quây Sơn kéo dài hàng triệu năm qua các tầng đá vôi cổ, hình thành nên cấu trúc karst phân lớp rõ rệt. Dòng nước khi đổ xuống được chia thành nhiều nhánh, len lỏi qua các bậc đá, tạo nên nhiều tầng thác rộng lớn, tráng lệ.

Núi mắt thần (còn gọi là Núi thủng, thuộc xã Trà Lĩnh) là một hiện tượng địa chất hiếm gặp. Hang xuyên qua lòng núi tạo nên khung cảnh độc đáo, siêu thực giữa thung lũng cỏ xanh, thu hút sự quan tâm của cả giới khoa học lẫn du khách. Tiếp nối mạch kỳ thú ấy là động Ngườm Ngao (xã Đàm Thuỷ) - một “mê cung” nhũ đá kỳ ảo, nơi hệ thống thạch nhũ đa dạng được hình thành từ quá trình karst kéo dài hàng triệu năm. Những cấu trúc thạch nhũ với hình dáng như san hô đá hay đài sen ngược đã tạo nên một không gian vô cùng ấn tượng và độc đáo.

Hồ Thang Hen và hệ thống hang luồn (xã Trà Lĩnh) được ví như “chuỗi ngọc xanh giữa đại ngàn”. Đây là hệ thống liên hoàn gồm tập hợp các hồ, thác nước, hang động ngầm và dòng chảy bề mặt…, vận hành theo cơ chế đặc biệt “khi đầy khi vơi”. Hiện tượng này tạo nên một cảnh quan vừa hùng vĩ, vừa thơ mộng, được các nhà khoa học đánh giá là hiếm gặp trong các vùng karst trên thế giới và có giá trị địa chất quốc tế cao.

Thác Bản Giốc (xã Đàm Thuỷ), minh chứng điển hình cho quá trình xâm thực mạnh mẽ của dòng sông Quây Sơn qua các tầng đá vôi cổ kéo dài hành triệu năm, hình thành nên cấu trúc karst phân lớp rõ rệt.

Đèo Mã Phục (xã Trà Lĩnh), nơi mang trong mình dấu ấn địa chất gắn với màu sắc huyền tích. Con đèo có 7 tầng dốc uốn lượn trên chiều dài hơn 3,5 km, ở độ cao khoảng 700 m so với mực nước biển. Khoảng 260 triệu năm trước, khu vực này từng là nơi diễn ra hoạt động núi lửa ngầm dưới đáy biển. Quá trình dung nham phun trào và bị làm nguội đột ngột trong môi trường nước đã tạo thành các cấu trúc dung nham cầu gối, một dạng di sản địa chất quý giá còn được bảo tồn đến ngày nay…

Không chỉ nổi bật với hệ thống về di sản địa chất, CVĐC Non nước Cao Bằng còn lưu giữ một kho tàng di sản lịch sử và văn hoá bản địa vô cùng phong phú. Những giá trị này phản ánh rõ nét đời sống và tinh thần của các cộng đồng cư dân qua nhiều thời kỳ. Từ những năm đầu của thế kỷ XX, các nhà khảo cổ học đã phát hiện tại Cao Bằng hàng chục di tích thuộc các thời đại khác nhau, từ đá cũ, đá mới đến thời đại kim khí. Nhiều di tích đã được thảm sát và khai quật, thu về hàng nghìn hiện vật có giá trị, qua đó khẳng định Cao Bằng là một trong những cái nôi của người tiền sử, đồng thời là vùng đất có truyền thống văn hoá - lịch sử lâu đời và liên tục.

Trong số những di sản khảo cổ tiêu biểu của vùng, có thể kể đến các di chỉ thuộc văn hoá Sơn Vi (hậu kỳ đá cũ), niên đại khoảng 20.000 đến 12.000 năm trước Công nguyên, với những công cụ đặc trưng như dụng cụ chặt đập, rìu, mũi nhọn… Các di chỉ văn hoá Hoà Bình và văn hoá Bắc Sơn (sơ kỳ đá mới), có niên đại từ khoảng 17.000 đến 7.000 năm trước, nổi bật với các công cụ đá mài đặc trưng như rìu lưỡi tứ giác, rìu ngang hay mảnh bản mài… Đến thời đại kim khí, dấu ấn của văn hoá Đông Sơn được thể hiện qua các hiện vật như trống đồng, di tích cự thạch và nhiều di vật bằng đồng khác, góp phần làm phong phú thêm bức tranh lịch sử - văn hoá đặc sắc của vùng đất này.

Vẻ đẹp hùng vĩ của địa hình núi đá dạng tháp, chóp trong Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.

Cùng với đó, CVĐC Non nước Cao Bằng còn lưu giữ nhiều di sản có giá trị lịch sử qua các thời kỳ. Tiêu biểu như các di tích thời Âu Lạc (thế kỷ thứ III trước Công nguyên), được phản ánh rõ nét qua truyền thuyết “Cẩu chủa cheng vùa” gắn với thành Bản Phủ (ở phường Thục Phán). Thời nhà Mạc (1593 – 1677) tiêu biểu có thành Nà Lữ (ở Hoàng Tung). Ngoài ra, trên địa bàn tỉnh còn tìm thấy nhiều di tích thời phong kiến khác như Bia Ngự Chế khắc bài thơ bằng chữ Hán của vua Lê Thái Tổ năm 1431; bia Câu Thuỷ Bí Ký nói về sự kiện đắp đập, đào mương, khai khẩn đất đai vùng Bình Long (xã Hoà An) thời Hậu Lê (1701 – 1702), hay cây cầu đá cổ ở thôn Cốc Khoác (xã Trà Lĩnh) với kiến trúc vòm hình bán nguyệt độc đáo.

Các di tích thời Pháp thuộc (1884 – 1945) hiện còn lại chủ yếu dưới dạng đồn bốt, doanh trại, nhà nghỉ như đồn Đàm Thuỷ, đồn Nà Lạn hay biệt thự “nhà đỏ” ở Phja Oắc (xã Thành Công). Đặc biệt, nhiều di tích gắn với thời kỳ tiền khởi nghĩa và kháng chiến chống thực dân Pháp vẫn được bảo tồn, như hang Ngườm Bốc và hang Ngườm Slưa là những địa điểm gắn với hoạt động cách mạng và truyền thuyết “Pú Luông – Slao Cải” của đồng bào Tày. Hang Ngườm Bốc là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh từng hoạt động, lãnh đạo phong trào các mạng giai đoạn 1941 – 1945; còn hang Ngườm Slưa là di tích lịch sử cấp quốc gia, nơi in báo Cờ đỏ và là cơ sở hoạt động cách mạng những năm 1932 – 1936.

Nổi bật là Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó (xã Trường Hà) với suối Lê-nin, núi Các Mác, hang Cốc Bó – nơi hội tụ vẻ đẹp hùng vĩ, thơ mộng cùng giá trị địa chất - lịch sử to lớn. Tại đây, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc – Chủ tịch Hồ Chí Minh sau 30 năm bôn ba tìm đường cứu nước đã trở về, chọn làm căn cứ địa cách mạng, soạn thảo nhiều chủ trương, sách lược quan trọng, góp phần dẫn tới thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, khai sinh ra Nước Việt Nam Dân chủ cộng hoà. Bên cạnh đó, Khu Di tích Quốc gia đặc biệt rừng Trần Hưng Đạo (xã Tam Kim) là nơi Đại tướng Võ Nguyên Giáp thành lập Đội Việt Nam tuyên truyền Giải phóng quân ngày 22/12/1944 - tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam. Di tích Núi Báo Đông (xã Đức Long), ghi dấu sự kiện Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp quan sát trận Đông Khê - trận đánh mở màn Chiến dịch Biên giới 1950…

Nghề làm đường phên truyền thống xóm Bó Tờ, xã Phục Hoà mang lại nguồn thu ổn định cho nông dân.

Không chỉ giàu giá trị lịch sử, vùng CVĐC Non nước Cao Bằng còn sở hữu hệ thống đền, chùa, miếu thờ các nhân vật lịch sử, anh hùng của địa phương cùng kho tàng di sản văn hoá phi vật thể phong phú các dân tộc. Những lễ hội truyền thống, trang phục các dân tộc, làn điệu dân ca, truyền thuyết, truyện cổ tích và các nghề thủ công đã tạo nên bản sắc văn hoá đa dạng, đặc sắc.

Đặc biệt, CVĐC Non nước Cao Bằng có địa hình, địa mạo, địa chất đa dạng, kết hợp với khí hậu á nhiệt đới đặc trưng, hình thành nên các hệ sinh thái phong phú với tính đa dạng sinh học cao. Toàn vùng có 10 hệ sinh thái thuộc 2 nhóm chính: hệ sinh thái tự nhiên với tổng diện tích hơn 499.604 ha và hệ sinh thái nhân tạo khoảng 170.738 ha. Hệ thực vật rất phong phú, gồm 192 loài tảo, gần 400 loài nấm và 1.862 loài thực vật bậc cao (trong đó có 97 loài quý hiếm). Hệ động vật cũng đa dạng với 105 loài thú, cùng hàng trăm loài côn trùng.

Về nguồn gen, Cao Bằng sở hữu nhiều giống cây trồng và vật nuôi bản địa quý hiếm, như các giống lúa nếp đặc sản, quýt Trà Lĩnh, hạt dẻ Trùng Khánh…, cùng các giống vật nuôi như lợn Mông, lợn đen Táp Ná, gà xương đen… Hiện nay, Cao Bằng có ba khu bảo tồn quan trọng: Khu dự trữ thiên nhiên Phja Oắc – Phja Đén, Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Vượn Cao vít và Khu bảo tồn loài sinh cảnh tại Hạ Lang, góp phần bảo vệ, duy trì và phát huy giá trị đa dạng sinh học của địa phương.

Để khai thác hiệu quả tiềm năng, tỉnh Cao Bằng đã xây dựng bốn tuyến du lịch đặc trưng trong vùng CVĐC. Cụ thể, tuyến phía Bắc mang tên “Hành trình về nguồn cội” – Miền di sản triệu năm; tuyến phía Tây “Khám phá Phja Oắc – Ngọn núi của những đổi thay”; tuyến phía Đông “Trải nghiệm văn hoá bản địa ở xứ sở thần tiên” và tuyến phía Nam “Một thời hoa lửa”. Các tuyến du lịch đã góp phần quảng bá hình ảnh địa phương, tạo nên những hành trình khám phá đa chiều, kết nối giữa thiên nhiên kỳ vĩ, văn hoá đặc sắc và lịch sử hào hùng.

Nhờ sự kết hợp hài hoà giữa giá trị địa chất, địa mạo, cảnh quan cùng bề dày lịch sử - văn hoá, CVĐC toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng được ví như một “kho báu” địa chất có giá trị khoa học quan trọng của Việt Nam, trở thành điểm đến độc đáo, hấp dẫn đối với nhiều du khách trong và ngoài nước. Đồng thời, hệ thống di sản CVĐC Non nước Cao Bằng cũng là tài nguyên to lớn, góp phần quan trọng thúc đẩy kinh tế - xã hội của địa phương phát triển theo hướng bền vững.