Công nghệ mở hướng nâng cao giá trị cam sành Hàm Yên

Nhiều năm qua, cam sành là một trong những cây trồng đặc trưng của vùng Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang. Tuy nhiên, phụ thuộc lớn vào thị trường quả tươi khiến người trồng cam thường xuyên đối mặt với biến động giá cả, nhất là vào thời điểm thu hoạch tập trung.

Thực tế “được mùa mất giá” khiến việc chỉ bán cam tươi tiềm ẩn nhiều rủi ro. Từ đó, hợp tác xã từng bước phát triển các sản phẩm như cam sấy, trà cam nhằm kéo dài thời gian bảo quản và mở thêm kênh tiêu thụ.

Tuy nhiên, tiềm năng chế biến vẫn còn lớn. Đặc biệt, lượng cam loại 2, cam có mẫu mã không đồng đều hoặc khó tiêu thụ dưới dạng quả tươi dù vẫn bảo đảm chất lượng chưa được khai thác hiệu quả.

Từ yêu cầu thực tế, tỉnh Tuyên Quang đã phê duyệt đề tài “Ứng dụng khoa học và công nghệ xây dựng mô hình sản xuất theo chuỗi giá trị, đa dạng hóa các sản phẩm từ cam sành Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang”.

Đề tài do Trung tâm Nghiên cứu cây trồng thích ứng với Biến đổi khí hậu, Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên chủ trì, triển khai trong 24 tháng, từ tháng 9/2024 đến tháng 8/2026.

TS. Phạm Bằng Phương, Chủ nhiệm đề tài cho biết, trọng tâm là hoàn thiện các quy trình công nghệ phù hợp với đặc tính nguyên liệu cam sành Hàm Yên và điều kiện sản xuất thực tế tại hợp tác xã.

Thay vì chỉ khai thác phần múi và nước quả, hướng nghiên cứu đặt mục tiêu sử dụng nguyên liệu theo chuỗi, tận dụng các thành phần khác nhau của quả cam để phát triển 5 sản phẩm gồm tinh dầu cam, nước rửa bát, giấm cam, mứt cam và bột cam hòa tan.

Các quy trình sau khi hoàn thiện được đưa vào sản xuất thử nghiệm để tiếp tục đánh giá, hiệu chỉnh và làm cơ sở cho việc chuyển giao, mở rộng sản xuất.

Công nghệ giúp tận dụng nhiều phần của quả cam

Điểm đáng chú ý của mô hình là cách tổ chức nguyên liệu theo hướng hạn chế lãng phí. Những quả cam loại 2, cam tỉa hoặc không thuận lợi khi bán tươi nhưng vẫn đáp ứng yêu cầu chất lượng được phân loại để đưa vào chế biến.

Tùy từng bộ phận và đặc tính nguyên liệu, cam được phân dòng cho những quy trình khác nhau. Vỏ cam được sử dụng để chưng cất tinh dầu; tinh dầu tiếp tục trở thành một thành phần trong sản xuất nước rửa bát. Múi và dịch quả được khai thác để sản xuất giấm cam, mứt cam và bột cam hòa tan.

Đối với tinh dầu, vỏ cam sau sơ chế được xử lý kích thước trước khi đưa vào quá trình chưng cất lôi cuốn hơi nước. Hơi chứa tinh dầu được ngưng tụ, sau đó thực hiện các công đoạn tách và làm sạch để thu sản phẩm.

Tinh dầu cam tiếp tục được nghiên cứu ứng dụng trong sản xuất nước rửa bát. Quy trình gồm xử lý dịch bồ hòn, phối trộn với tinh dầu cam và các thành phần theo công thức, đồng thời kiểm soát những chỉ tiêu như khả năng làm sạch, tạo bọt, độ nhớt, pH và độ ổn định.

Với nhóm sản phẩm thực phẩm, các quy trình công nghệ được xây dựng phù hợp với đặc tính của từng sản phẩm.

Dịch cam được lên men sinh học để tạo giấm. Đối với mứt cam, nguyên liệu trải qua các bước xử lý vị đắng, phối trộn, cô đặc và tạo cấu trúc. Trong khi đó, bột cam hòa tan được sản xuất qua quá trình xử lý dịch quả, phối trộn, sấy, nghiền và đóng gói.

Các thông số như nhiệt độ, độ ẩm, pH, thời gian lên men, khả năng hòa tan, màu sắc và mùi vị được kiểm soát trong từng công đoạn nhằm bảo đảm chất lượng sản phẩm.

Việc ứng dụng công nghệ theo hướng này không chỉ tạo thêm sản phẩm mới mà còn góp phần nâng tỷ lệ sử dụng nguyên liệu. Những phần của quả cam trước đây có giá trị thương mại thấp có thể trở thành nguyên liệu đầu vào cho các sản phẩm chế biến.

Mở rộng đầu ra cho vùng nguyên liệu

Cùng với hoàn thiện quy trình sản xuất, Hợp tác xã Thảo Mộc Việt đang kết nối thị trường, đưa các sản phẩm chế biến từ cam tới một số điểm phân phối, bán hàng tại Hà Nội, Bắc Ninh và Hưng Yên.

Hợp tác xã đặt mục tiêu mỗi năm đưa khoảng 40 - 50 tấn cam vào chế biến thành các nhóm sản phẩm khác nhau. Nếu đầu ra được duy trì ổn định, đây có thể trở thành kênh tiêu thụ bổ sung cho vùng nguyên liệu, giảm áp lực phải bán cam tươi trong thời gian ngắn của vụ thu hoạch.

Để chủ động nguồn nguyên liệu, hợp tác xã cũng liên kết thu mua cam với 15 hộ dân trên địa bàn xã Hàm Yên.

Trong số đó có gia đình anh Hoàng Đức Hùng, thôn Thuốc Thượng, với gần 2 ha cam sản xuất theo hướng hữu cơ. Theo anh Hùng, điều người trồng cam quan tâm là xây dựng được đầu ra ổn định và mức giá phù hợp. Khi cơ sở chế biến tăng khả năng thu mua tại địa phương, người dân có thêm lựa chọn ngoài thị trường quả tươi.

Việc hình thành liên kết giữa vùng nguyên liệu và cơ sở chế biến cũng tạo điều kiện để kiểm soát chất lượng đầu vào, từng bước hướng người sản xuất tới các quy trình an toàn, hữu cơ và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Từ một loại nông sản chủ yếu tiêu thụ dưới dạng quả tươi, cam sành Hàm Yên đang được nghiên cứu để trở thành nguyên liệu cho nhiều sản phẩm có giá trị gia tăng.

Nếu các quy trình công nghệ được hoàn thiện và thị trường tiêu thụ được mở rộng, chế biến sâu có thể góp phần giải quyết đồng thời nhiều bài toán: tận dụng cam không thuận lợi để bán tươi, giảm thất thoát nguyên liệu, đa dạng hóa sản phẩm, mở rộng đầu ra và nâng giá trị kinh tế của vùng cam sành Hàm Yên.