Các xã trọng điểm vùng trồng dẻ: Trùng Khánh, Đàm Thủy, Đình Phong…, hiện có khoảng 700 ha, trong đó khoảng 570 ha cho thu hoạch, năng suất trung bình đạt 2,5 tấn/ha.

Từ cây cổ thụ đến cây trồng hàng hóa

Người già ở xã Đàm Thủy vẫn kể rằng, cây dẻ gắn bó với vùng đất này từ thuở ông cha khai khẩn. Những cây dẻ cổ thụ cao trên 20 mét, tán rộng mấy chục người ôm, đã chứng kiến bao đổi thay của bản làng. Đến nay, ở các xã Đàm Thủy, Đình Phong, Trùng Khánh – nơi trọng điểm của cây dẻ vẫn còn hàng trăm cây dẻ cổ thụ trăm năm tuổi, nhiều cây đã được công nhận “Cây di sản Việt Nam”. Người dân xem đó là báu vật, là niềm tự hào của quê hương.

Trung tuần tháng 9, khi những cơn gió dịu nhẹ len lỏi qua từng vách núi đá vôi, cũng là lúc những cánh rừng dẻ ở các xã miền đông của Cao Bằng bắt đầu vào mùa quả chín.

Hạt dẻ các xã Trùng Khánh, Đàm Thủy, Đình Phong... có vẻ ngoài rất riêng biệt. Không to như những loại dẻ nơi khác, hạt được bao bọc một lớp vỏ chi chít gai nhọn, cứng cáp. Khi quả chín, lớp vỏ tự tách ra, để lộ từ ba đến bốn hạt dẻ to bằng ngón chân cái màu nâu sậm, nhẵn bóng phủ một lớp lông tơ mềm mịn. Bóc lớp vỏ cứng ấy ra là phần nhân màu vàng hoàng bào. Người dân ở đây bảo, hạt dẻ ngon nhất là vào đầu mùa vừa dẻo, bùi ngậy, vừa có vị ngọt thanh rất đặc trưng. Rang hay hấp chín, mùi thơm lan tỏa, khi ăn có vị bùi, ngọt nhẹ, mới thấy hết sự tinh túy mà đất trời đã chắt chiu ban tặng cho vùng đất này.

Ở xóm Bản Khấy, xã Đàm Thủy, có lẽ không ai hiểu về cây dẻ bằng ông Nông Văn Huân. Người đàn ông đã ở tuổi ngoài lục tuần này là chủ nhân của hơn 300 gốc dẻ, nhiều nhất nhì trong xã. Vườn dẻ như một "bảo tàng sống" với hơn chục cây dẻ cổ thụ, thân cây đến hai người ôm, cành lá xum xuê vươn ra che kín cả khoảng vườn. “Mấy cây này có từ đời ông cố tôi để lại, tính ra cũng hơn trăm tuổi rồi. Cây tơ phải mất cả chục năm mới cho quả, nhưng những cây dẻ cổ thụ này năm nào cũng cho sai quả, hạt dẻ mẩy, ăn ngọt hơn hẳn”. Ông Huân tự hào chỉ vào một gốc dẻ sần sùi, rêu phong nói.

Với ông Huân, rừng dẻ không chỉ là nguồn sống mà còn là ký ức, là gia tài của tổ tiên. Mỗi năm, chỉ riêng tiền bán hạt dẻ, gia đình ông đã có thu nhập từ 80 đến 100 triệu đồng. Có những năm được mùa, được giá, cho thu nhập đến gần 200 triệu đồng. Cái hay là ông không phải mang đi bán, đến mùa thu hoạch thương lái hay các cơ quan, đơn vị ở địa phương lại đến tận nhà đặt mua. “Hạt dẻ Trùng Khánh nổi tiếng từ lâu, không đủ mà bán. Năm nay mới đầu mùa, tôi hái được hơn 40 cân mà khách đã đặt mua hết. Giá bán tại nhà 150.000 đồng/kg”. Ông Huân cười.

Cây dẻ thường sau 10 năm trồng mới cho thu hoạch, nếu chăm sóc tốt chỉ khoảng 7 năm đã bói quả.

Cũng như ông Huân, hàng trăm hộ dân khác ở các xã: Đàm Thủy, Trùng Khánh, Đình Phong cũng có nguồn thu nhập đáng kể từ cây dẻ. Nó là cây trồng bản địa, thực sự trở thành cây làm giàu, giúp nhiều gia đình thoát nghèo. Vài năm trước, gia đình bà Bế Thị Diện, bản Khấy, xã Đàm Thuỷ vẫn là hộ nghèo của xã. Quanh năm chỉ trông vào mấy sào ngô, sào lúa, cái ăn còn chưa đủ. Thế rồi, bà nghe tin Ngân hàng Chính sách xã hội có chương trình cho vay vốn giải quyết việc làm, lãi suất ưu đãi. Bà bàn với chồng, làm đơn xin vay 100 triệu đồng. “Lúc cầm tiền trong tay vừa mừng vừa lo. Mừng vì có vốn làm ăn, nhưng cũng lo không biết đầu tư vào đâu cho hiệu quả. Sau tính toán, vợ chồng tôi quyết định dùng vốn đầu tư vào cây dẻ. Đất đồi nhà mình có sẵn, khí hậu ở đây lại hợp với nó”. Bà Diện nhớ lại.

Bà Diện dùng số tiền vay được để mua giống, trồng mới hơn 50 cây dẻ trên đất đồi sau nhà. Bà bảo, người ta nói trồng dẻ bằng hạt phải cả chục năm mới có thu, nhưng nếu mình chăm sóc tốt, chỉ khoảng 7 năm là cây đã cho bói quả. Hai năm trở lại đây, vườn dẻ của gia đình bà đã bắt đầu cho thu hoạch. Năm ngoái, bà bán được gần 60 triệu đồng tiền hạt dẻ. Số tiền ấy không chỉ giúp bà trả dần nợ ngân hàng mà còn trang trải cuộc sống, cho con cái ăn học. Cuối năm 2023, gia đình bà đã chính thức được đưa ra khỏi danh sách hộ nghèo. “Thoát được nghèo rồi, mừng lắm! Tất cả là nhờ cây dẻ”. Bà Diện nói, mắt ánh niềm vui. “Năm nay, tôi lại tự ươm thêm 15 cây nữa. Cứ chịu khó, rồi cuộc sống sẽ khá lên thôi.” Bà Diện tiếp tục đặt niềm tin.

Giá trung bình hạt dẻ Trùng Khánh từ 100.00 - 150.000 đồng/kg, nhiều hộ trồng thu nhập trăm triệu đồng, cao điểm gần 200 triệu đồng/vụ.

Thách thức phía sau vị ngọt

Cây dẻ, từ một loại cây mọc tự nhiên, đã trở thành cây trồng chủ lực, được người dân trồng và phát triển làm kinh tế gia đình. Thế nhưng đằng sau vị ngọt bùi của hạt dẻ là một thực tế đầy trăn trở của người trồng, hạt dẻ thương hiệu Trùng Khánh luôn trong tình trạng “cung không đủ cầu”.

Du khách đến Cao Bằng vào tháng 9, tháng 10, mùa hạt dẻ, ai cũng muốn mua về làm quà. Nhiều nhà hàng, khách sạn lớn ở Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh cũng dặt mua với số lượng lớn đặc sản này. Nhu cầu rất lớn, nhưng sản lượng thì lại quá ít ỏi. Theo thống kê, các xã trọng điểm vùng hạt dẻ: Trùng Khánh, Đàm Thủy, Đình Phong hiện có khoảng 700 ha trồng cây dẻ, nhưng diện tích cho thu hoạch chỉ khoảng 570 ha. Với năng suất trung bình chỉ đạt 2,5 tấn/ha, tổng sản lượng mỗi năm không đáng kể so với nhu cầu của thị trường.

Theo ông Hoàng Văn Thuyên, Phó Chủ tịch UBND xã Đàm Thủy, cái khó nhất là tập quán canh tác của bà con. Phần lớn diện tích dẻ hiện có đều là cây mọc tự nhiên hoặc trồng theo kiểu quảng canh. Người dân chưa có kỹ thuật trồng và chăm sóc theo quy trình. Trồng xong để cây tự phát triển, không bón phân, không tỉa cành, tạo tán, nên năng suất rất thấp.

Thực tế cho thấy, nhiều hộ dân vẫn giữ thói quen tự ươm giống từ hạt. Phương pháp này tuy giữ được nguồn gen bản địa, cây có tuổi thọ cao, nhưng lại có nhược điểm là tỷ lệ nảy mầm không cao, cây lâu cho quả và chất lượng không đồng đều. Có những cây trồng cả chục năm không ra hoa, kết trái, gây lãng phí đất đai và công sức của người dân. Thêm vào đó, dù giá trị kinh tế đã được khẳng định, nhưng việc đầu tư trồng mới cây dẻ đòi hỏi một nguồn vốn không nhỏ và sự kiên trì trong nhiều năm. Điều này trở thành rào cản đối với nhiều hộ nghèo, cận nghèo.

“Chính sách hỗ trợ của nhà nước tuy đã có nhưng chưa thực sự đủ mạnh. Các cấp, các ngành cũng chưa thực sự quyết liệt vào cuộc để nhân rộng, chăm sóc cây trồng mũi nhọn này, khiến người dân chưa thực sự mặn mà với một loại cây tuy hiệu quả kinh tế cao nhưng lại khá ‘khó tính”. Ông Thuyên trăn trở.

Vị ngọt của hạt dẻ Trùng Khánh đã nức tiếng gần xa, nhưng đằng sau đó là một nghịch lý đầy trăn trở: một đặc sản quý giá luôn trong tình trạng “cháy hàng”, trong khi đời sống của nông dân vẫn còn nhiều khó khăn. Bài toán về sản lượng, kỹ thuật canh tác quảng canh, về nguồn vốn đầu tư và tập quán sản xuất nhỏ lẻ đã trở thành rào cản lớn, kìm hãm thương hiệu hạt dẻ phát triển. Trước những thách thức đó, đòi hỏi một cuộc chuyển mình, với những vườn ươm công nghệ cao và sự thay đổi trong tư duy của chính những người nông dân cùng sự vào cuộc, đồng hành với người trồng của các cấp chính quyền địa phương.