Cá lau kính bị bắt tại sông Klang, bang Selangor (Malaysia). Ảnh: CNA

Hôm 30-4, đám đông người dân tập trung bên bờ sông Ciliwung, trong khi các công nhân từ Cơ quan Môi trường Jakarta (Indonesia) thả lưới xuống dòng nước đục ngầu của con sông. Vài phút sau, những chiếc lưới nặng trĩu cá lau kính được kéo lên, cùng với tiếng reo hò của những người dân.

Chỉ trong 2 giờ trong sáng 30-4, các công nhân đã bắt được hơn 200 con cá lau kính. Loài cá này thuộc chi Pterygoplichthys, có nguồn gốc từ vùng biển nhiệt đới Nam Mỹ, cách nửa vòng trái đất với Đông Nam Á.

Nhưng loài cá này đã trở thành loài chiếm ưu thế, đôi khi, là loài duy nhất – trong hầu hết các con sông, hồ, hồ chứa và kênh rạch ô nhiễm của Jakarta, làm giảm mạnh quần thể các loài cá bản địa như cá lăng nha, cá lóc.

“Người dân ở đây lần đầu tiên nhận thấy sự xuất hiện của cá lau kính vào những năm 1980. Hồi đó, chúng tôi dễ dàng tìm thấy các loại cá khác. Nhưng bây giờ, đoạn sông này toàn là cá lau kính” – ông Baharuddin (69 tuổi), một cư dân địa phương, nói. Thế nhưng sự xâm lấn này không chỉ xảy ra ở Jakarta.

Cá lau kính "xâm lấn" Đông Nam Á

Tại Philippines, loài cá này đã lan rộng khắp các tuyến đường thủy xung quanh thủ đô Manila, bao gồm sông Pasig và hồ Laguna, làm giảm số lượng các loài bản địa và làm thay đổi hệ sinh thái địa phương.

Trong khi đó, ở Malaysia, cá lau kính đã chiếm lĩnh một phần sông Klang và các tuyến đường thủy khác ở thủ đô Kuala Lumpur và bang Selangor. Năm 2024, Cục Thủy sản Malaysia ước tính 3 loại cá lau kính chiếm từ 80% đến hơn 90% quần thể cá ở khu vực nói trên. Với sự phân bổ dày đặc của cá lau kính, nhà chức trách cảnh báo rằng đời sống thủy sinh bản địa ở đó có thể sớm biến mất.

Gần đây, Tổng cục trưởng Cục Thủy sản Malaysia – ông Adnan Hussain cho biết mặc dù chính quyền đã nỗ lực rất nhiều để kiểm soát vấn đề, nhưng tình hình đã “đến mức nghiêm trọng”. Trong đó, cá lau kính là “một trong những loài gây hại nhất”.

Tại các vùng nước ô nhiễm của Jakarta, một số khu vực đã ghi nhận sự xâm lấn của cá lau kính lên tới 100%. Ngay cả ở vùng nước tương đối sạch hơn của tỉnh Tây Java, tỉ lệ xuất hiện của loài cá này cũng dao động từ 20 đến 30%.

Trước bối cảnh đó, chính quyền Jakarta đã phát động một chiến dịch truy quét trên toàn thành phố.

Từ ngày 17-4, các công nhân thành phố trong bộ đồ liền thân màu cam sáng đã di chuyển từ tuyến đường thủy này sang tuyến đường thủy khác, dùng lưới để bắt cá lau kính. Chỉ trong hơn một tuần, hơn 10 tấn loài cá ngoại lai này đã bị đánh bắt và tiêu hủy.

Tương tự, ở Malaysia, các nhà chức trách cùng các tổ chức phi chính phủ đã loại bỏ hơn 100 tấn cá lau kính kể từ năm 2021.

Cuộc chiến chống lại cá lau kính ở cả hai quốc gia trên phần nào cho thấy những thách thức do các loài ngoại lai xâm hại gây ra trên toàn thế giới. Chi phí kinh tế toàn cầu do các loài ngoại lai xâm hại gây ra vượt quá 423 tỉ USD/năm.

Báo cáo về các loài ngoại lai xâm hại của Nền tảng liên chính phủ về đa dạng sinh học và dịch vụ hệ sinh thái (IPBES) cho thấy hơn 37.000 loài ngoại lai đã được con người đưa vào các khu vực trên thế giới thông qua các hoạt động khác nhau.

Ngoài việc ảnh hưởng đến các loài bản địa và hệ sinh thái địa phương, các nhà khoa học cho biết các loài ngoại lai cũng có thể gây ra các ca tử vong cho con người, chẳng hạn các loài muỗi ngoại lai lây lan các bệnh nguy hiểm như sốt rét và sốt xuất huyết.

Từ bể cá đến các dòng sông

Với thân mình phủ đầy đốm và khả năng cạo sạch tảo bám trên kính bể cá, cá lau kính đã được những người chơi cá cảnh ưa chuộng trong nhiều thập niên. Nhu cầu cao đã khiến các cửa hàng thú cưng trên khắp Đông Nam Á nhân giống chúng. Nhiều điểm nhân giống trong số này nằm gần các tuyến đường thủy.

“Chúng hoặc thoát ra ngoài trong các trận lũ lụt hoặc do thực hành an toàn sinh học kém, hoặc được chủ nuôi cố tình thả ra vì không còn muốn nuôi nữa. Cá lau kính đã tìm đường vào các con sông và hồ – nơi chúng nhanh chóng thích nghi và không gặp phải kẻ thù tự nhiên nào” – ông Mahawan cho biết.

Với khả năng sinh sản nhanh chóng, tính hung hăng đối với các loài khác và cơ thể được bao phủ bởi các tấm giáp dày mà ít kẻ săn mồi nào có thể xuyên thủng, cá lau kính nhanh chóng phát triển vượt trội so với đời sống thủy sinh bản địa.

Cá này cũng có khả năng khác thường là hấp thụ oxy trực tiếp từ không khí, thay vì chỉ dựa vào mang. Điều này cho phép nó sống sót trong vùng nước đục ngầu, ô nhiễm nơi nồng độ oxy thấp.

“Sự thống trị của chúng trong khu vực chứng tỏ khả năng thích nghi tiến hóa phi thường và khả năng chịu đựng áp lực hóa lý khắc nghiệt” – bà Nur Azalina Suzianti Feisal, thành viên thuộc Đại học Quản lý và Khoa học ở Selangor, nói.

Các chuyên gia cảnh báo rằng loài cá này gây ra mối đe dọa đáng kể cho môi trường. Cá lau kính đào hang vào bờ sông và lòng sông, đẩy nhanh quá trình xói mòn, phá hủy thực vật thủy sinh và nơi làm tổ của các loài khác.

Là loài kiếm ăn ở đáy, cá lau kính cũng hấp thụ một lượng lớn kim loại nặng từ trầm tích bị ô nhiễm, làm tăng nguy cơ đối với sức khỏe cho con người và động vật ăn phải chúng.

“Nghiên cứu của chúng tôi cho thấy đường tiêu hóa của chúng giữ lại nồng độ kim loại độc hại cực cao, đặc biệt là chì và asen” – bà Azalina nói.

Ngay cả ở những vùng nước ít ô nhiễm hơn, quan niệm cá lau kính không an toàn vẫn tồn tại.

“Người dân ở đây nghĩ rằng cá lau kính có độc. Nếu họ bắt được chúng, họ chỉ vứt chúng đi” – ông Arief Kamarudin (35 tuổi), một cư dân Jakarta, cho biết.

“Chúng có thể làm đau tay bạn nếu bạn không cẩn thận. Với tất cả công sức bỏ ra mà lại không có nhiều thịt, người ta thà không ăn cá lau kính, ngay cả khi các loại cá khác ngày càng khó tìm” – ông nói.

Không dễ loại bỏ

Việc loại bỏ các loài ngoại lai xâm hại, một khi chúng đã sinh sôi nảy nở, có thể vô cùng khó khăn, điển hình là trường hợp của cá lau kính. Các chuyên gia cho biết cá lau kính sinh sản nhanh chóng khi chúng đẻ hàng trăm trứng cùng một lúc, và có rất ít kẻ thù tự nhiên.

“Kiểm soát cá lau kính bằng cách đánh bắt hàng loạt chỉ là một giải pháp tạm thời” – ông Mahawan Karuniasa, giảng viên tại Trường Khoa học Môi trường thuộc Đại học Indonesia, cho biết.

Thay vào đó, ông cho rằng chính quyền nên chuyển trọng tâm sang giải quyết vấn đề ô nhiễm đã tàn phá các loài bản địa, cùng với các biện pháp nghiêm ngặt hơn để ngăn chặn sự du nhập và lây lan của các loài ngoại lai.

Trong khi chính quyền thành phố và các tình nguyện viên đã loại bỏ thành công hàng tấn cá, các chuyên gia cho biết những nỗ lực này thường chỉ mang tính cục bộ và tạm thời.

Một số người đã đề xuất biến cá lau kính thành phân bón hoặc thức ăn chăn nuôi – giống như nhiều người ở Thái Lan đã làm, hoặc thành than củi – giống như nhiều người ở Brazil đã làm.

Nhưng ông Yusli Wardiatno – giáo sư về hàng hải và thủy sản tại Viện Nông nghiệp Bogor (IPB) của Indonesia – phản đối những đề xuất này.

“Nguy cơ sức khỏe vẫn còn ngay cả khi cá được chế biến thành các sản phẩm phi thực phẩm như thức ăn chăn nuôi, phân bón hoặc vật liệu công nghiệp. Kim loại nặng có thể tái xâm nhập vào chuỗi thức ăn hoặc được cây trồng hấp thụ qua phân bón nếu quá trình chế biến không được làm sạch kỹ lưỡng” – ông nói.

Các chuyên gia cho rằng điều trước hết là cần phải kiểm soát ô nhiễm ở các tuyến đường thủy Đông Nam Á. Ông Wardiatno cũng cho rằng các nước cũng phải thắt chặt các biện pháp an ninh sinh học, kiểm soát việc nhập khẩu và buôn bán các loài ngoại lai có thể gây hại cho các loài bản địa.