Bão lũ qua đi, nước mắt ở lại: Giải pháp nào cho người nông dân?

Thảm họa thiên tai rất khó lường trước nên công tác phòng tránh là điều rất cần thiết

Xót xa mỗi khi bão lũ về…

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu, ngành nông nghiệp Việt Nam đang đối mặt với hàng loạt thách thức nghiêm trọng từ thiên nhiên. Là một trong những nền kinh tế phụ thuộc lớn vào nông nghiệp, Việt Nam đặc biệt dễ bị tổn thương bởi các hiện tượng thời tiết cực đoan, đe dọa tới an ninh lương thực và sinh kế của hàng triệu nông dân. Đặc biệt, mưa bão, lũ lụt xảy ra với cường độ rất mạnh, trên phạm vi rộng, để lại hậu quả nặng nề trong đời sống và sản xuất của người dân.

Theo các báo cáo, ý kiến tại cuộc họp của Thường trực Chính phủ trực tuyến với các địa phương về công tác khắc phục hậu quả cơn bão số 10 và mưa lũ sau bão vào trưa ngày 3.10 vừa qua, chỉ trong tháng 9 đã có bốn cơn bão liên tiếp ảnh hưởng đến nước ta. Trong đó, cơn bão số 10 có cường độ mạnh, thời gian đi qua trên đất liền kéo dài, hoàn lưu bão gây mưa lớn, lũ ống, lũ quét, ngập lụt trên diện rộng; Mực nước ở nhiều sông vượt báo động 3, có nơi vượt mức lũ lịch sử, gây thiệt hại nặng nề về người, tài sản, cơ sở hạ tầng tại các địa phương khu vực Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ.

Con số thống kê đến 9h ngày 3.10 từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đã có 66 người chết, mất tích, 164 người bị thương, 349 ngôi nhà bị sập đổ, trên 172.000 ngôi nhà hư hỏng, 1.486 điểm trường, 145 cơ sở y tế bị thiệt hại; Trên 100.000 ha lúa và hoa màu, thủy sản bị ngập, bị thiệt hại; Nhiều tuyến đường giao thông kết nối và cơ sở hạ tầng thiết yếu về giao thông, điện, viễn thông bị hư hại nghiêm trọng, trong đó có trên 8.800 cột điện bị gãy đổ, gần 2,7 triệu khách hàng mất điện (đã khôi phục hơn 2,2 triệu khách hàng).

Tổng thiệt hại về kinh tế ước tính tại một số tỉnh là 15.864 tỷ đồng, trong đó Hà Tĩnh khoảng 6.000 tỷ đồng, Tuyên Quang 3.000 tỷ đồng, Lào Cai 2.750 tỷ đồng, Nghệ An 2.120 tỷ đồng, Cao Bằng 750 tỷ đồng, Quảng Trị 550 tỷ đồng… “Chưa năm nào dông lốc nhiều như năm nay, làm chết nhiều người” - Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp, xót xa.

Từ những con số đó đã cho thấy mức độ tàn phá khốc liệt của thiên tai và cũng là lời cảnh báo về sức chịu đựng hữu hạn của con người trước biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan. Mỗi khi mùa mưa bão về, cùng với tiếng gió rít, tiếng mưa gầm là nỗi lo thường trực, day dứt trong lòng những người nông dân.

Mức độ tàn phá khốc liệt của thiên tai

Và rồi, sau mỗi cơn bão đi qua, lại là cảnh tượng đau lòng: Nào là những cánh đồng tan hoang, hoa màu ngập úng, vật nuôi bị cuốn trôi, nhà cửa xiêu vẹo. Nào là giữa dòng nước mênh mông ấy, người nông dân vẫn lội ruộng, mồ hôi hòa cùng nước mưa, lưng còng, chân ngập đến gối… kéo từng bao khoai, rổ rau, cố vớt vát những gì còn sót lại sau cơn lũ. Nước mắt của người nông dân cứ thế lại lăn dài, hòa cùng dòng nước lũ, xót xa đến tận cùng…

Cần giải pháp cho người nông dân vững vàng qua mùa bão lũ

Thiên tai là điều không tránh khỏi, luôn có sức mạnh vượt xa sức ứng phó của con người, nhưng cách chuẩn bị và ứng phó sẽ quyết định mức độ tổn thất. Vậy làm thế nào để người nông dân có thể bớt đi những giọt nước mắt, để họ vững vàng hơn trước sự khắc nghiệt của thiên nhiên? Đây là câu hỏi lớn đòi hỏi sự chung tay của cả cộng đồng, từ chính sách vĩ mô đến hành động cụ thể.

Nhiều chuyên gia nông nghiệp đã đưa ra các giải pháp để khắc phục, thích ứng với thiên tai như nâng cấp đường sá, đê điều, xây dựng các công trình thoát lũ, chống sạt lở đất... Đến việc thay đổi kế hoạch sử dụng đất, đầu tư vào nghiên cứu khoa học về thiên tai, hệ thống dự báo, cảnh báo thiên tai, phương án chuẩn bị ứng phó thiên tai, sơ tán, cứu hộ, cứu nạn và hỗ trợ trước và sau thiên tai, công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức về thiên tai, xóa đói giảm nghèo để nâng cao năng lực tự ứng phó với thiên tai...

Cần có giải pháp nhằm hạn chế rủi ro do thiên tai gây ra

Tùy vào điều kiện kinh tế của nước ta vào từng giai đoạn, thời điểm, chúng ta cần quan tâm đến các biện pháp cho phù hợp, trong đó cần chú trọng các giải pháp mềm vì nó tiêu tốn chi phí thấp hơn nhiều so với giải pháp cứng nhưng mang hiệu quả rất lớn. Sau những trận bão lũ đi qua, có thể nghiệm ra một số giải pháp như:

Nâng cao khả năng dự báo và cảnh báo sớm

Đây là yếu tố then chốt đầu tiên mang tính “phòng bệnh hơn chữa bệnh”. Một hệ thống dự báo thời tiết chính xác, kịp thời và dễ tiếp cận sẽ giúp người nông dân có đủ thời gian chuẩn bị, giảm thiểu thiệt hại. Cần đầu tư hơn nữa vào công nghệ khí tượng thủy văn hiện đại, các trạm quan trắc tự động. Đặc biệt là hệ thống truyền tin cảnh báo đến tận các thôn bản một cách hiệu quả, không chỉ qua đài báo mà còn qua các kênh thông tin trực tuyến, tin nhắn điện thoại.

Tại cuộc họp của Thường trực Chính phủ trực tuyến với các địa phương về công tác khắc phục hậu quả cơn bão số 10 và mưa lũ sau bão ngày 3/10 vừa qua, Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh một số kinh nghiệm quan trọng: Phải tập trung, tìm mọi cách, mọi biện pháp để bảo vệ tính mạng, cuộc sống người dân là trên hết, trước hết, hạn chế tối đa số người chết, người bị thương; Phải dự báo tốt về bão, lũ, sạt lở, sụt lún, ngập úng; Huy động 4 tại chỗ, phòng chống, ứng phó, cứu hộ, cứu nạn, khắc phục hậu quả; Phải chuẩn bị từ sớm, từ xa, từ khi chưa xảy ra sự cố, chuẩn bị từ trên xuống, từ dưới lên, từ trong ra ngoài, từ ngoài vào trong.

Phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn bền vững

Cơ sở hạ tầng yếu kém là một trong những nguyên nhân khiến thiệt hại do bão lũ trở nên trầm trọng. Hệ thống đê điều, kênh mương, hồ chứa cần được nâng cấp, sửa chữa và xây mới với tiêu chuẩn chống chịu cao hơn. Đặc biệt, việc quy hoạch lại vùng sản xuất, xây dựng các khu trú ẩn cộng đồng kiên cố, an toàn, có khả năng chống bão lũ là vô cùng cần thiết.

Có một vấn đề cần quan tâm nữa là quy trình vận hành chống lũ liên hồ của một số hồ thủy điện chưa được rõ ràng. Vì thế, công tác vận hành liên hồ chứa thủy điện sẽ gây ra áp lực rất lớn lên các con sông, khiến nước dâng nhanh bất ngờ không kịp trở tay, gây thiệt hại người và tài sản.

Thay đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi phù hợp với điều kiện khí hậu

Không thể mãi trông chờ vào những cây trồng, vật nuôi truyền thống dễ bị tổn thương bởi thiên tai. Cần khuyến khích và hỗ trợ nông dân chuyển đổi sang các giống cây trồng ngắn ngày, có khả năng chịu úng, chịu hạn tốt hơn. Tức là người nông dân cần phải thích nghi để tồn tại.

Ví dụ, thay vì chỉ trồng lúa, có thể xen canh các loại rau màu ngắn ngày, hoặc các cây công nghiệp có giá trị kinh tế cao hơn và ít bị ảnh hưởng bởi nước lũ. Trong chăn nuôi, cần phát triển các mô hình chuồng trại kiên cố, có thể di dời hoặc nâng cao khi có lũ. Việc áp dụng các giống vật nuôi khỏe mạnh, có sức đề kháng cao cũng là một hướng đi.

Đẩy mạnh “phao cứu sinh” và chính sách an sinh xã hội

Bảo hiểm nông nghiệp là một “phao cứu sinh” quan trọng giúp người nông dân bù đắp một phần thiệt hại sau thiên tai. Tuy nhiên, hiện tại, tỷ lệ nông dân tham gia bảo hiểm còn thấp do nhiều rào cản về chi phí, quy trình và nhận thức. Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ phí bảo hiểm, đơn giản hóa thủ tục, và đẩy mạnh tuyên truyền để người nông dân hiểu rõ lợi ích của bảo hiểm. Đây không chỉ là giải pháp tài chính mà còn là sự an ủi, động viên tinh thần rất lớn, giúp họ có vốn để tái sản xuất sau mỗi mùa bão lũ.

Đồng thời, các chính sách an sinh xã hội cũng cần được tăng cường, đảm bảo rằng không ai bị bỏ lại phía sau, đặc biệt là những hộ nghèo, cận nghèo. Sự hỗ trợ về lương thực, chỗ ở tạm thời, y tế sau bão lũ sẽ giúp họ vượt qua giai đoạn khó khăn nhất.

Nâng cao kiến thức và kỹ năng phòng chống thiên tai cho nông dân

Cần tổ chức các buổi tập huấn, hướng dẫn nông dân về kỹ năng phòng chống, ứng phó với bão lũ như cách chằng chống nhà cửa, gia cố chuồng trại, sơ tán vật nuôi, bảo quản lương thực, thực phẩm. Bên cạnh đó, việc hình thành các đội xung kích phòng chống thiên tai tại địa phương, với sự tham gia của chính người nông dân, sẽ giúp công tác ứng phó diễn ra nhanh chóng và hiệu quả hơn.

Có thể nói, cơn bão số 10 đã qua đi, bão số 11 lại đến, những mất mát vẫn còn hiện hữu. Hình ảnh những người nông dân với đôi mắt đỏ hoe, những bàn tay chai sần bất lực nhìn tài sản bị cuốn trôi là nỗi ám ảnh. Để họ bớt khóc ròng, cần một tầm nhìn dài hạn, những chính sách đồng bộ và sự chung tay của cả xã hội.