Giải mã loài cá "khó tính"

Cá ngừ chấm (tên khoa học: Euthynnus affinis), thuộc họ Cá thu ngừ (Scombridae), là loài phân bố rộng rãi tại vùng biển ven bờ Đông Nam Á và giữ vai trò quan trọng trong cơ cấu tiêu thụ thủy sản của khu vực. Dù có kích thước nhỏ hơn so với các loài cá ngừ đại dương khác như cá ngừ vây xanh, nhưng cá ngừ chấm lại nổi tiếng là đối tượng cực kỳ "khó tính" trong môi trường nuôi nhốt.

Các nhà khoa học chỉ ra rằng, đặc tính sinh học của loài này là di cư xa, tốc độ bơi nhanh và cực kỳ nhạy cảm với những thay đổi về không gian cũng như điều kiện môi trường. Chính những yếu tố này đã khiến việc thuần hóa cá đến tuổi thành thục và kích thích sinh sản tự nhiên trong hệ thống khép kín trở thành thách thức lớn suốt nhiều năm qua. Hiện nay, phần lớn các trang trại nuôi cá ngừ trên thế giới vẫn phụ thuộc vào nguồn giống đánh bắt từ tự nhiên, chưa thể chủ động kiểm soát vòng đời sinh học của vật nuôi. Tuy nhiên, Trung tâm Phát triển Ngư nghiệp Đông Nam Á (SEAFDEC) tại Philippines đã làm thay đổi cục diện này. Tại trạm nghiên cứu ở Tigbauan (tỉnh Iloilo), lần đầu tiên các nhà khoa học ghi nhận hiện tượng cá ngừ chấm sinh sản tự nhiên trong môi trường nuôi nhốt hoàn toàn. Đợt sinh sản đầu tiên bắt đầu từ tháng 7/2025 và kéo dài đến tháng 9, với hành vi sinh sản lặp lại được quan sát nhiều lần.

Quy trình "thuận tự nhiên" không hormone

Điểm đặc biệt của thành tựu này là quy trình "sạch" hoàn toàn: không sử dụng bất kỳ loại hormone nhân tạo nào để kích thích sinh sản. Thay vào đó, nhóm nghiên cứu tập trung vào việc quản lý đàn cá bố mẹ một cách bài bản và kiểm soát môi trường nuôi tối ưu. Trưởng dự án cho biết, kể từ khi khởi động vào năm 2020, nhóm đã liên tục tinh chỉnh quy trình thuần dưỡng. Chìa khóa thành công nằm ở việc theo dõi sát sao thể trạng cá và điều tiết chính xác các yếu tố môi trường như nhiệt độ, ánh sáng, chất lượng nước... để tạo tín hiệu sinh học cho cá sinh sản tự nhiên.

Kết quả thực nghiệm đã chứng minh giả thuyết quan trọng: Trong điều kiện môi trường được kiểm soát lý tưởng, cá ngừ chấm hoàn toàn có khả năng thành thục và sinh sản trong bể nuôi khép kín mà không cần các biện pháp can thiệp cưỡng bức bằng hóa chất.

Hành trình từ biển khơi về bể nuôi

Đàn cá bố mẹ phục vụ nghiên cứu vốn là những con cá ngừ chấm con (juvenile) được đánh bắt tự nhiên ngoài khơi tỉnh Antique. Để đưa chúng về trạm nghiên cứu an toàn, nhóm chuyên gia đã áp dụng quy trình vận chuyển nghiêm ngặt nhằm giảm thiểu tối đa stress – nguyên nhân hàng đầu gây chết cá.

Cụ thể, từng cá thể được xử lý riêng biệt, trải qua quá trình thích nghi trong vài ngày trước khi di chuyển. Trong suốt hành trình, các chỉ số sinh tồn như nhiệt độ nước, độ mặn, oxy hòa tan được giám sát theo giờ, kết hợp với việc lấy mẫu phân tích vi sinh liên tục. Nhờ đó, tỷ lệ sống sót sau vận chuyển được cải thiện đáng kể, cá duy trì thể trạng tốt trong suốt 3 ngày sau khi về bể nuôi. Trong giai đoạn nuôi vỗ thành thục, cá được chăm sóc trong hệ thống nước tuần hoàn với chế độ dinh dưỡng chuyên biệt, giúp chúng tăng trưởng nhanh và đạt độ thành thục sinh dục ổn định.

Hướng tới chu trình sản xuất khép kín

Thành công này đánh dấu cột mốc quan trọng trong việc khép kín vòng đời sản xuất nhân tạo của cá ngừ chấm: từ Trứng → Ấu trùng → Cá con → Cá trưởng thành → Sinh sản. Xét về tiềm năng kinh tế, cá ngừ chấm có ưu thế nhờ chu kỳ sinh trưởng ngắn, thành thục sớm và phân bố ven bờ, giúp giảm chi phí đầu tư so với các loài cá ngừ đại dương khác. Bên cạnh đó, đây là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng (đặc biệt là DHA) với nhu cầu thị trường lớn.

Bước đột phá này không chỉ hứa hẹn giảm áp lực khai thác lên nguồn giống tự nhiên mà còn mở ra hướng đi công nghệ mới cho nghề nuôi bền vững các loài cá ngừ nhỏ ven bờ. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu cũng thận trọng cho biết, công nghệ này vẫn cần thêm thời gian để kiểm chứng lặp lại và thử nghiệm ở quy mô lớn hơn trước khi có thể đánh giá đầy đủ tiềm năng thương mại hóa.