Ảnh minh họa.

Loài mối gỗ khô vốn sở hữu khả năng ẩn mình cực tốt bên trong các cấu trúc công trình, âm thầm tàn phá cho đến khi thiệt hại lộ rõ. Các chuyên gia tại Đại học California, Riverside (UCR) vừa công bố kết quả nghiên cứu về việc kiểm soát mối gỗ khô bằng cách khai thác điểm yếu chí mạng của loài này: quá trình lột xác. Việc vận dụng hoạt chất bistrifluron giúp ngăn chặn mối hình thành lớp vỏ cứng mới, khiến toàn bộ đàn mối tự phân rã từ bên trong. Hệ thống kỹ thuật kể trên duy trì hiệu lực bảo vệ bền bỉ xuyên suốt thời gian dài.

Kết quả nghiên cứu đã được công bố trên Tạp chí Côn trùng học Kinh tế. Trong các thử nghiệm tại phòng thí nghiệm, phương pháp xử lý trên đã tiêu diệt khoảng 95% số mối trong một quần thể mà không gây ra các vấn đề về độc tính đối với động vật có vú như nhiều phương pháp di truyền truyền thống.

Phương thức diệt mối an toàn cho sức khỏe

"Hoạt chất này thân thiện với môi trường hơn so với các thành phần truyền thống dùng để xử lý mối gỗ khô. Tác động của thuốc chỉ giới hạn trên côn trùng và không gây hại cho con người“, Nicholas Poulos, tác giả chính của nghiên cứu nhận định.

Hiệu quả nhắm mục tiêu chính xác phát huy dựa trên cấu tạo cơ thể đặc thù của loài mối. Khác với con người có hệ xương bên trong, mối sở hữu hệ thống nâng đỡ nằm ngoài cơ thể dưới dạng bộ xương ngoài. Lớp vỏ này cấu tạo chủ yếu từ chitin vốn hiện diện phổ biến tại vách tế bào nấm, lớp vảy cá cùng bộ phận hàm dạng mỏ của các loài nhuyễn thể như mực hay bạch tuộc.

Đối với côn trùng, chitin đóng vai trò thiết yếu giúp củng cố sức mạnh bộ xương ngoài, bảo vệ cơ thể và tạo điểm tựa cho các khối cơ. Trong quá trình sinh trưởng, chúng bắt buộc phải lột bỏ lớp vỏ cũ để xây dựng lớp vỏ mới. Mối gỗ khô trải qua chu trình này khoảng bảy lần trong đời. Thay vì đầu độc tức thì, bistrifluron làm gián đoạn khâu tạo vỏ, ngăn chặn việc tổng hợp chitin cần thiết cho lớp bảo vệ tiếp theo.

"Khi đạt đến giai đoạn nhất định, mối không thể tránh khỏi việc lột xác. Với liều lượng gây chết từ hóa chất này, loài côn trùng sẽ cố gắng thoát khỏi lớp vỏ cũ nhưng không có lớp vỏ mới sẵn sàng để bảo vệ cơ thể“, Giáo sư côn trùng học Dong-Hwan Choe tại UCR giải thích.

Cơ chế tự phát tán hoạt chất trong đàn

Ghi nhận thực tế cho thấy bistrifluron khiến mối giảm hoạt động và hạn chế tiêu thụ thức ăn, dẫn đến cái chết khi quá trình lột xác thất bại. Nghiên cứu thực hiện năm 2025 đã so sánh các hoạt chất ức chế tổng hợp chitin đối với giống mối gỗ khô phương Tây (Incisitermes minor). Kết quả chứng minh bistrifluron phát huy tác dụng nhanh hơn các gốc hóa chất khác. Trong thử nghiệm bắt buộc, hoạt chất tạo ra tỷ lệ tử vong 99% sau 60 ngày. Với thử nghiệm có sự lựa chọn nguồn thức ăn ở liều lượng 0,1%, tỷ lệ tiêu diệt đạt mức 96%.

Khía cạnh then chốt nằm ở cách hóa chất lan truyền. Sau khi mối ăn phần gỗ đã xử lý, chúng sẽ truyền hoạt chất cho những cá thể khác. Trong các thử nghiệm chuyển giao, ngay cả khi chỉ có 5% số mối tiếp xúc trực tiếp, toàn bộ đàn vẫn ghi nhận tỷ lệ tử vong 100% vào ngày thứ 90. Dữ liệu cho thấy thức ăn chứa hóa chất được truyền từ những cá thể nhiễm bệnh sang những con khỏe mạnh chỉ trong vòng 24 đến 48 giờ.

Thực tế này tương đồng với các nghiên cứu gần đây của UCR, nhấn mạnh cách mối gỗ khô chia sẻ thức ăn và vi khuẩn đường ruột thiết yếu thông qua hành vi ăn phân từ miệng đến hậu môn (proctodeal trophallaxis). Đặc tính xã hội ẩn giấu này khiến việc phát hiện xâm nhiễm trở nên khó khăn nhưng lại giúp ích trong việc lan tỏa thuốc xử lý khắp hệ thống đường hầm bên trong gỗ.

"Phương pháp này vốn thành công trên loài mối đất, nhưng đối với giống mối gỗ khô bản địa vốn gây thiệt hại lớn tại California, đây cũng là hướng đi vô cùng khả quan“, Giáo sư Choe nhận định.

Ưu điểm từ sự sụp đổ hệ thống

Khi mối tiêu thụ gỗ chứa hợp chất, hoạt chất di chuyển khắp quần thể thông qua tương tác bầy đàn. Dù thời gian để toàn bộ đàn sụp đổ mất khoảng hai tháng, chậm hơn các biện pháp hóa học mạnh, nhưng giải pháp này sở hữu ưu thế vượt trội về độc tính thấp, tác động chính xác và khả năng xử lý cục bộ mà không cần bao phủ toàn bộ công trình bằng bạt kín.

"Nhóm nghiên cứu nhận định phương pháp xử lý tại chỗ này có thể tiêu diệt những quần thể lớn và lây lan dễ dàng hơn so với các kỹ thuật hiện nay. Người dùng không cần sử dụng quá nhiều hóa chất để thu về kết quả khả quan. Các chất ức chế tổng hợp chitin mở ra triển vọng lớn thay thế cho hình thức xông hơi khử trùng vốn gây nhiều phiền toái, căng thẳng và độc hại cho chủ nhà. Ngoài ra, hóa chất tồn lưu trong gỗ một thời gian giúp bảo vệ công trình khỏi nguy cơ tái nhiễm“, chuyên gia Choe phân tích thêm.

Tăng cường hiệu quả bằng chất dẫn dụ hóa học

Phòng thí nghiệm của Giáo sư Choe còn ứng dụng mùi hương pinene - một hợp chất thơm từ nhựa cây rừng - để dẫn dụ mối đến khu vực gỗ đã đặt thuốc. Đối với mối gỗ khô, mùi hương này tương đương với tín hiệu tìm thấy nguồn thức ăn dồi dào.

Việc đưa hoạt chất pinene vào quy trình xử lý khu trú hỗ trợ đẩy nhanh tiến trình loại bỏ côn trùng, đồng thời tối ưu hóa hiệu suất kiểm soát đàn dịch hại. Hồ sơ bảo hộ sáng chế ghi nhận vào năm 2025 chỉ rõ phương thức khai thác mùi hương tự nhiên kể trên giúp cắt giảm tải lượng thuốc bảo vệ thực vật cần dùng, hỗ trợ nhà vườn tiết giảm thao tác khoan đục lên thân gỗ. Các số liệu thực tế đã làm sáng tỏ sức mạnh của chất dẫn dụ này. Nếu thiếu vắng pinene, tỷ lệ tiêu diệt chỉ đạt khoảng 70%. Tuy nhiên, sự có mặt của hoạt chất kể trên thúc đẩy hiệu quả xử lý lên ngưỡng cực đại, vượt mức 95%.

Tính khả thi trong ứng dụng thực tế

Mặc dù hoạt chất bistrifluron đã khẳng định năng lực tiêu trừ dịch hại khi phối trộn cùng acetone, giới nghiên cứu vẫn đang miệt mài sàng lọc những loại dung môi tối ưu hơn. Yêu cầu cốt lõi là tìm ra chất dẫn tương thích với không gian sinh hoạt dân dụng, trực tiếp triệt tiêu nguy cơ hỏa hoạn cùng mùi nồng hắc đặc trưng từ acetone.

Lộ trình kế tiếp giữ vị thế sống còn khi quần thể mối gỗ khô đang bành trướng mạnh mẽ tại Nhật Bản, Trung Quốc, Australia cùng Canada thông qua mạng lưới lưu thông lâm sản quốc tế. Sự biến đổi của khí hậu toàn cầu vô tình hỗ trợ loài côn trùng này mở rộng lãnh địa sang những vùng đất mới.

“Dòng chảy giao thương gỗ toàn cầu đang tạo đường cho mối xâm nhập những địa bàn chưa từng hiện diện. Tại các khu vực sở hữu nền nhiệt phù hợp, sự tấn công vào các công trình dân dụng chỉ là vấn đề thời gian. Do đó, kết quả nghiên cứu hiện tại giữ vai trò tiền đề hướng tới những chiến lược kiểm soát thay thế an toàn hơn cho cộng đồng.” – Giáo sư Choe kết luận.