Sự trỗi dậy của "nhà máy thực vật"

"Nhà máy thực vật" là thuật ngữ chỉ mô hình canh tác nông nghiệp công nghệ cao, ứng dụng nguồn sáng nhân tạo (đèn LED), kỹ thuật thủy canh/khí canh (dung dịch dinh dưỡng) và hệ thống điều khiển thông minh (AI, IoT) để sản xuất rau quả liên tục quanh năm trong không gian đa tầng khép kín.

So với phương thức canh tác truyền thống, năng suất trên mỗi đơn vị diện tích của nhà máy thực vật có thể cao gấp 40 lần, thậm chí hơn thế. Trong giai đoạn 2016-2025, Trung Quốc đã đạt được những bước đột phá đáng kể trong các công nghệ lõi như chiếu sáng LED toàn phổ, tự động hóa và kỹ thuật canh tác thẳng đứng (Vertical Farming), đưa mô hình này từ phòng thí nghiệm bước ra sản xuất thương mại quy mô lớn.

Hiện nay, cơ cấu sản phẩm của các nhà máy thực vật được chia thành hai nhóm chính. Nhóm thứ nhất là các loại rau ăn lá ngắn ngày (cải xoăn, xà lách, rau bina...) chiếm khoảng 60% thị phần nhờ chu kỳ sinh trưởng ngắn và phù hợp với sản xuất công nghiệp. Nhóm thứ hai là các cây trồng giá trị gia tăng cao như thảo dược (bạc hà, húng quế), trái cây (dâu tây, cà chua), giống dược liệu quý (như lan kim tuyến), và thậm chí cả các loại cây lương thực (lúa, lúa mì) được nhân giống siêu tốc hay cây thức ăn chăn nuôi.

Không chỉ dừng lại ở thị trường nội địa, công nghệ nhà máy thực vật của Trung Quốc đã bắt đầu vươn ra biển lớn, chinh phục các thị trường có điều kiện khắc nghiệt như vùng sa mạc Trung Đông hay các khu vực cao nguyên, mở ra những kịch bản ứng dụng hoàn toàn mới.

Động lực từ chính sách và dòng vốn

Sự bùng nổ của ngành này được tiếp sức bởi các chính sách vĩ mô như "Kế hoạch xây dựng cơ sở hạ tầng nông nghiệp hiện đại quốc gia (2023-2030)", cùng hàng loạt quỹ hỗ trợ khoa học công nghệ nông nghiệp từ trung ương đến địa phương.

Dưới tác động của "cơn gió thuận" này, bức tranh cạnh tranh của ngành đang trở nên sôi động hơn bao giờ hết. Bên cạnh các tập đoàn nông nghiệp truyền thống, thị trường chứng kiến sự gia nhập của các doanh nghiệp công nghệ, sản xuất, bất động sản và đặc biệt là dòng vốn đầu tư mạo hiểm đổ vào lĩnh vực được đánh giá là hàm lượng công nghệ cao - giá trị lớn này.

Cuối năm 2023, nhà máy thực vật cao nhất thế giới (22 mét) đã chính thức vận hành tại Thành Đô. Siêu công trình nông nghiệp thẳng đứng này tích hợp công nghệ nhân giống siêu tốc và canh tác thông minh. Với sự hỗ trợ của cánh tay robot, toàn bộ quy trình từ ươm giống đến gieo hạt được tự động hóa, mang lại năng suất gấp 120 lần canh tác truyền thống mà không cần dùng thuốc trừ sâu và tiết kiệm nước tối đa.

Làn sóng đầu tư tiếp tục dâng cao trong năm 2024-2025. Điển hình như Nuohe Biotechnology (chuyên về sinh học tổng hợp) hay công ty con của Guanghe Future đều huy động thành công hàng chục triệu NDT ở vòng gọi vốn thiên thần, tập trung vào các công nghệ lõi như đèn LED, robot tự động và Big Data.

Tính đến năm 2024, quy mô đầu tư xây dựng nhà máy thực vật tại Trung Quốc đạt 2,747 tỷ NDT (khoảng 380 triệu USD) với 493 dự án, trong đó gần 260 nhà máy đã đi vào vận hành thương mại. Suất đầu tư trung bình cũng giảm xuống mức hấp dẫn hơn, khoảng 5.780 NDT/m².

Tương lai song hành, không phải thay thế

Dự kiến đến năm 2028, quy mô thị trường này sẽ đạt 225 tỷ USD với tốc độ tăng trưởng kép (CAGR) là 9,2%. Tuy nhiên, liệu nhà máy thực vật có "xóa sổ" nông nghiệp truyền thống?

Câu trả lời là Không. Hai mô hình này đóng vai trò bổ trợ và cộng sinh. Giá trị cốt lõi của nhà máy thực vật nằm ở khả năng đảm bảo an ninh lương thực trong các điều kiện đặc thù (hải đảo, tàu viễn dương, vùng biên giới), cung cấp thực phẩm tươi sống tại chỗ cho các đô thị lớn và rút ngắn đột phá chu kỳ nhân giống cây lương thực.

Trong khi đó, nông nghiệp truyền thống vẫn giữ vị thế độc tôn về chi phí và quy mô đối với các loại cây lương thực chủ lực (lúa, ngô, lúa mì) và cây công nghiệp.

Xa hơn nữa, khi con người tiến sâu vào vũ trụ, công nghệ nhà máy thực vật sẽ là chìa khóa để hiện thực hóa giấc mơ tự chủ lương thực trên các hành tinh khác. Nhưng trước mắt, nó đang góp phần tô điểm cho cuộc sống đô thị và củng cố vững chắc an ninh lương thực quốc gia.