Nâng pH đất phèn- chìa khóa hạ giá thành lúa hè thu ở Tứ giác Long Xuyên

Hội thảo tổng kết mô hình “Hành trình Xanh – Đất khỏe, cây trồng khỏe” tại HTX Nông nghiệp Thuận Phú (xã Thạnh Mỹ Tây, tỉnh An Giang), nơi nông dân cùng doanh nghiệp và ngành chuyên môn đánh giá hiệu quả giải pháp nâng pH đất phèn, giảm chi phí sản xuất lúa hè thu 2026.

Đất phèn vẫn là “nút thắt” của sản xuất lúa

Trong bối cảnh vụ hè thu 2026 đối mặt với mưa nhiều, thời tiết cực đoan, dịch hại gia tăng và chi phí vật tư còn ở mức cao, mô hình “Hành trình Xanh – Đất khỏe, cây trồng khỏe” triển khai tại HTX Nông nghiệp Thuận Phú, xã Thạnh Mỹ Tây, tỉnh An Giang đã cho thấy một hướng đi đáng chú ý: xử lý đất phèn ngay từ đầu vụ để giảm giá thành và nâng hiệu quả sản xuất lúa.

Kết quả theo dõi trên 5 ha của 5 hộ xã viên cho thấy lợi nhuận bình quân đạt 26,67 triệu đồng/ha, cao hơn ruộng canh tác theo tập quán 4,84 triệu đồng/ha. Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở việc nâng pH đất từ mức 3,5 lên 5,0–5,8 trong 20 ngày đầu sau sạ.

Tứ giác Long Xuyên là vùng sản xuất lúa trọng điểm của ĐBSCL nhưng cũng là khu vực có diện tích đất phèn lớn. Hệ thống thủy lợi nhiều năm qua giúp rửa phèn tầng mặt, song tầng sinh phèn bên dưới vẫn còn tiềm ẩn nguy cơ tái chua hóa khi mực nước hạ thấp và đất bị oxy hóa.

Nông dân tham gia mô hình “Hành trình Xanh – Đất khỏe, cây trồng khỏe” phấn khởi với ruộng lúa sinh trưởng tốt, đạt năng suất cao nhờ nâng pH đất phèn và áp dụng đồng bộ bộ giải pháp phân bón Đầu Trâu Bio-Canxi.

Vụ hè thu là thời điểm rủi ro cao nhất. Sau giai đoạn khô hạn cuối vụ đông xuân, đất thường nứt nẻ, oxy thâm nhập sâu; những cơn mưa đầu mùa hòa tan acid mới hình thành và kéo nhôm, sắt hòa tan lên tầng mặt đúng lúc bộ rễ lúa còn non yếu. Tại Thạnh Mỹ Tây, pH đất đầu vụ chỉ 3,5, thấp hơn nhiều so với ngưỡng thích hợp cho cây lúa.

Ngoài áp lực đất phèn, vụ này còn xuất hiện chuột, đạo ôn, cháy bìa lá, rầy phấn trắng và mưa kéo dài giai đoạn trổ làm tăng nguy cơ vàng lá chín sớm, lem lép hạt.

pH tăng 1,3 đơn vị, rễ lúa thay đổi rõ rệt

Mô hình do Trung tâm Khuyến nông An Giang phối hợp Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền triển khai, sử dụng giống OM18, gieo sạ bằng drone 150 kg/ha từ ngày 29/4/2026.

Quy trình kỹ thuật gồm bón lót Đầu Trâu Bio-Canxi trước sạ, kết hợp Đầu Trâu Bio Lúa 1 ở giai đoạn thúc và Đầu Trâu Bio Lúa 2 ở giai đoạn đón đòng.

Theo theo dõi của mô hình, pH đất ruộng trình diễn tăng từ 3,5 lên 4,4 lúc sạ, đạt 5,5 ở 10 ngày sau sạ và 5,8 ở 20 ngày sau sạ; trong khi ruộng đối chứng chỉ đạt 4,5.

ThS. Hồ Thế Huy, Phó Giám đốc Marketing Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền, cho biết việc nâng pH trên đất phèn không chỉ là thay đổi một chỉ số hóa học mà còn làm giảm độc nhôm, sắt, giải phóng lân bị cố định và tạo điều kiện cho vi sinh vật đất hoạt động trở lại. Canxi giúp cải thiện môi trường rễ, tăng khả năng hấp thu dinh dưỡng và giúp cây phục hồi nhanh sau sạ.

Số liệu đồng ruộng cho thấy ở 20 ngày sau sạ, rễ lúa ruộng mô hình dài 12–15 cm, gấp đôi ruộng đối chứng; đến 30 ngày sau sạ đạt 25–30cm với nhiều rễ trắng, rễ to. Lúa sinh trưởng đồng đều, hạn chế chết vũng và không phải cấy dặm.

Đáng chú ý, ruộng đối chứng có số chồi ban đầu cao hơn, nhưng tỷ lệ chồi hữu hiệu cuối vụ của mô hình lại đạt 81,8%, cao hơn đối chứng 78,2%. Điều này giúp số hạt chắc trên bông đạt 74 hạt, cao hơn đối chứng 9 hạt; năng suất lúa tươi bình quân đạt 7,32 tấn/ha, tăng 592 kg/ha, tương đương 8,8%.

Giá thành giảm mới là thước đo quan trọng

Trong điều kiện giá DAP khoảng 22.000 đồng/kg và ure trên 18.000 đồng/kg, ruộng mô hình sử dụng lượng phân bón cao hơn do có bón lót Bio-Canxi, nhưng chi phí phân bón chỉ tương đương ruộng đối chứng.

Nhờ giảm một lần phun thuốc bảo vệ thực vật, giảm công cấy dặm và cây chống chịu tốt hơn, tổng chi sản xuất của mô hình thấp hơn đối chứng từ 308.000 đến 1,27 triệu đồng/ha. Giá thành sản xuất giảm còn 3.244–3.646 đồng/kg, thấp hơn tập quán cũ khoảng 370 đồng/kg.

Ông Đinh Văn Sang, Giám đốc HTX Nông nghiệp Thuận Phú, cho biết: Chương trình giúp nông dân tiếp cận quy trình canh tác đồng bộ, ghi chép nhật ký đồng ruộng, áp dụng IPM và ưu tiên thuốc sinh học. Theo ông, khi đất được cải thiện, cây khỏe hơn, nông dân giảm áp lực phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, từ đó tăng lợi nhuận và giảm rủi ro sản xuất.

Đại biểu, cán bộ kỹ thuật và nông dân tham quan ruộng trình diễn tại HTX Nông nghiệp Thuận Phú, ghi nhận hiệu quả mô hình giúp tăng năng suất, giảm giá thành sản xuất và nâng lợi nhuận trên vùng đất phèn Tứ giác Long Xuyên.

Bà Hồ Thị Thúy Khoa, cán bộ Trung tâm Dịch vụ xã Thạnh Mỹ Tây, nhận định kết quả mô hình trong vụ lúa hè thu cho thấy việc xử lý đất phèn ngay từ đầu vụ tạo nền tảng cho cây lúa sinh trưởng ổn định, đẻ nhánh đồng đều và hình thành nhiều bông hữu hiệu. Mô hình cũng cho thấy hiệu quả của sự phối hợp giữa doanh nghiệp, HTX và nông dân trong theo dõi các chỉ tiêu kỹ thuật và hạch toán kinh tế ngay trên ruộng sản xuất.

Theo bà Khoa, dù thời tiết vụ hè thu năm nay bất lợi, cả ruộng mô hình và đối chứng đều chịu ảnh hưởng của sâu bệnh, nhưng ruộng áp dụng bộ giải pháp Bio-Canxi vẫn duy trì sinh trưởng tốt và cho hiệu quả kinh tế cao hơn.

“Xã Thạnh Mỹ Tây chỉ là một trong 15 cụm mô hình Bình Điền triển khai trong vụ hè thu 2026 trên vùng Tứ giác Long Xuyên. Việc có ruộng đối chứng liền kề và theo dõi đầy đủ pH đất, sinh trưởng, năng suất và lợi nhuận giúp kết quả có độ tin cậy cao hơn.

Từ kết quả thực tế, HTX Thuận Phú và Trung tâm Khuyến nông An Giang đề xuất tiếp tục trình diễn, nhân rộng mô hình trên các vùng đất phèn trung bình và nặng. Trong bối cảnh sản xuất lúa đang chuyển mạnh sang hướng giảm phát thải, tiết kiệm đầu vào và nâng giá trị gia tăng, việc nâng pH đất phèn không còn là giải pháp kỹ thuật đơn lẻ mà đang trở thành chìa khóa để hạ giá thành và tăng sức cạnh tranh cho hạt gạo vùng Tứ giác Long Xuyên” bà Hồ Thị Thúy Khoa, cán bộ Trung tâm Dịch vụ xã Thạnh Mỹ Tây nói.