Kinh tế dữ liệu (Data Economy) là một hệ sinh thái mới nơi dữ liệu trở thành tài sản chiến lược, được thu thập, xử lý, phân tích để tạo ra giá trị kinh tế thông qua các thuật toán và ứng dụng trí tuệ nhân tạo, thúc đẩy đổi mới và tăng trưởng số hóa.

Theo đó hình thành khái niệm kinh tế dữ liệu - một mô hình phát triển mới, đóng vai trò là động lực tăng trưởng quan trọng của nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Kinh tế dữ liệu là mô hình kinh tế trong đó dữ liệu được thu thập, xử lý, phân tích, chia sẻ và khai thác nhằm tạo ra giá trị gia tăng, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và đổi mới sáng tạo. Dữ liệu ở đây không chỉ bao gồm dữ liệu số hóa từ các hoạt động sản xuất, kinh doanh, quản lý nhà nước mà còn là dữ liệu phát sinh từ đời sống xã hội, môi trường, giao thông, y tế, giáo dục, nông nghiệp…

Trong nền kinh tế dữ liệu, giá trị không nằm ở bản thân dữ liệu thô, mà nằm ở khả năng biến dữ liệu thành tri thức, thành quyết định chính xác và thành các sản phẩm, dịch vụ mới. Do đó, dữ liệu gắn chặt với các công nghệ nền tảng như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), điện toán đám mây và Internet vạn vật (IoT).

Vì sao kinh tế dữ liệu trở thành động lực tăng trưởng?

Thứ nhất, dữ liệu nâng cao năng suất và hiệu quả. Khi doanh nghiệp và cơ quan quản lý sử dụng dữ liệu để phân tích xu hướng thị trường, hành vi người tiêu dùng hay hiệu quả vận hành, các quyết định được đưa ra sẽ chính xác và kịp thời hơn. Điều này giúp giảm chi phí, tối ưu nguồn lực và gia tăng năng suất lao động – yếu tố cốt lõi của tăng trưởng kinh tế bền vững.

Thứ hai, dữ liệu thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Nhiều mô hình kinh doanh mới ra đời dựa trên dữ liệu như thương mại điện tử, tài chính số, logistics thông minh, nông nghiệp chính xác hay y tế số. Dữ liệu trở thành “nguyên liệu đầu vào” cho các sản phẩm, dịch vụ có hàm lượng tri thức cao, tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn so với các ngành truyền thống.

Thứ ba, dữ liệu mở ra không gian tăng trưởng mới. Trong khi tài nguyên thiên nhiên có giới hạn, thì dữ liệu có khả năng tái tạo và mở rộng không ngừng. Cùng một tập dữ liệu, nếu được khai thác bằng những cách khác nhau, có thể tạo ra nhiều giá trị khác nhau. Điều này giúp nền kinh tế thoát khỏi sự phụ thuộc quá lớn vào khai thác tài nguyên hữu hạn.

Kinh tế dữ liệu và chuyển đổi mô hình tăng trưởng

Kinh tế dữ liệu đóng vai trò then chốt trong quá trình chuyển đổi từ mô hình tăng trưởng dựa vào chiều rộng sang chiều sâu. Thay vì tăng trưởng chủ yếu nhờ mở rộng quy mô đầu tư và sử dụng nhiều tài nguyên, nền kinh tế dữ liệu giúp tăng trưởng dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Đối với khu vực doanh nghiệp, dữ liệu giúp cá nhân hóa sản phẩm, dự báo nhu cầu, tối ưu chuỗi cung ứng và nâng cao năng lực cạnh tranh. Đối với Nhà nước, dữ liệu là nền tảng để xây dựng chính phủ số, quản trị thông minh, hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý và chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp.

Vai trò của kinh tế dữ liệu đối với Việt Nam

Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để phát triển kinh tế dữ liệu nhờ quy mô dân số gần 100 triệu người, tỷ lệ người dùng Internet và điện thoại thông minh cao, cùng với quá trình chuyển đổi số quốc gia được đẩy mạnh. Dữ liệu từ các lĩnh vực như tài chính - ngân hàng, thương mại, giao thông, nông nghiệp, y tế nếu được kết nối và khai thác hiệu quả sẽ tạo ra nguồn lực phát triển mới.

Trong nông nghiệp, dữ liệu thời tiết, thổ nhưỡng, thị trường giúp nông dân và hợp tác xã tối ưu sản xuất, giảm rủi ro và nâng cao giá trị nông sản. Trong công nghiệp và dịch vụ, dữ liệu giúp doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, từng bước chuyển từ gia công sang sáng tạo.

Điều kiện để kinh tế dữ liệu trở thành động lực tăng trưởng

Để kinh tế dữ liệu thực sự phát huy vai trò động lực tăng trưởng, cần hội tụ nhiều điều kiện đồng bộ. Một là, hạ tầng dữ liệu và hạ tầng số phải được đầu tư hiện đại, bảo đảm khả năng lưu trữ, xử lý và kết nối dữ liệu quy mô lớn; Hai là, khung pháp lý về dữ liệu cần hoàn thiện, vừa khuyến khích chia sẻ và khai thác dữ liệu, vừa bảo đảm an ninh, an toàn và quyền riêng tư của người dân; Ba là, nguồn nhân lực dữ liệu phải được chú trọng đào tạo, từ kỹ năng phân tích, quản trị dữ liệu đến tư duy ra quyết định dựa trên dữ liệu; Bốn là, văn hóa dữ liệu cần được hình thành trong cả khu vực công và tư, coi dữ liệu là tài sản quan trọng và là cơ sở cho mọi quyết định.

Bên cạnh tiềm năng, kinh tế dữ liệu cũng đặt ra nhiều thách thức như nguy cơ lộ lọt thông tin, bất bình đẳng trong tiếp cận dữ liệu, hay khoảng cách số giữa các vùng miền. Nếu không có chiến lược phù hợp, dữ liệu có thể trở thành rào cản thay vì động lực phát triển. Do đó, Việt Nam cần định hướng phát triển kinh tế dữ liệu theo hướng lấy con người làm trung tâm, bảo đảm dữ liệu phục vụ phát triển bao trùm, bền vững và gắn với lợi ích quốc gia. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, doanh nghiệp là lực lượng nòng cốt khai thác dữ liệu, còn người dân vừa là chủ thể tạo ra dữ liệu, vừa là đối tượng thụ hưởng thành quả phát triển.

Kinh tế dữ liệu không chỉ là một xu thế, mà đang trở thành động lực tăng trưởng quan trọng của nền kinh tế hiện đại. Trong kỷ nguyên số, quốc gia nào làm chủ được dữ liệu, khai thác hiệu quả dữ liệu và biến dữ liệu thành giá trị sẽ có lợi thế cạnh tranh vượt trội. Đối với Việt Nam, phát triển kinh tế dữ liệu là con đường tất yếu để nâng cao chất lượng tăng trưởng, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh, bền vững trong những thập niên tới./.