Giải pháp hữu cơ bảo vệ cà phê trước bức xạ cực tím

Mặc dù chủ vườn tưới nước thường xuyên nhưng cây vẫn xảy ra hiện tượng cháy lá, cháy hoa do những cành này tiếp xúc trực tiếp với tia UV

Theo ghi nhận từ dữ liệu dự báo khí tượng, từ khoảng 9 giờ sáng ngày 24/6, chỉ số UV tại Lâm Đồng bắt đầu tăng nhanh từ mức 5, sau đó đạt đỉnh mức 10 vào khoảng 12 giờ trưa và tiếp tục duy trì ở mức 9 đến 13 giờ chiều trước khi giảm dần. Đây là khoảng thời gian được xác định là “khung giờ nguy hiểm”, khi cường độ bức xạ mặt trời đạt cực đại và có khả năng gây tổn thương nghiêm trọng cho sinh vật sống nếu tiếp xúc trực tiếp kéo dài.

Điều đáng chú ý là dù nhiệt độ tại Đà Lạt và các khu vực cao nguyên Lâm Đồng chỉ dao động khoảng 27–28 độ C, thấp hơn nhiều địa phương miền Bắc, song do đặc điểm địa hình cao, tầng khí quyển mỏng hơn, cường độ bức xạ xuyên xuống mặt đất mạnh hơn đáng kể. Thực tế này khiến nhiều nhà vườn dễ chủ quan vì cảm giác thời tiết “mát”, trong khi cây trồng vẫn đang chịu áp lực nhiệt rất lớn.

Qua các hình ảnh thực địa ghi nhận tại nhiều vườn cà phê và cây ăn trái, lớp lá tầng trên cùng bắt đầu xuất hiện tình trạng bạc màu, khô mép và xoăn nhẹ – dấu hiệu điển hình của hiện tượng cháy nắng sinh lý. Nhiều vườn có mặt đất khô trắng, độ ẩm bề mặt giảm mạnh, lớp hữu cơ bảo vệ gốc gần như không còn. Những khu vực ít cây che bóng ghi nhận nền đất nóng rát, bốc hơi nhanh, tạo ra môi trường bất lợi cho hệ rễ.

Theo phân tích kỹ thuật, tia UV-B cường độ cao có thể phá hủy lớp biểu bì trên lá và quả, gây ra hiện tượng hoại tử cục bộ. Với nhóm cây ăn quả như sầu riêng, bơ, cam, quýt, bề mặt quả rất dễ bị nám nắng, cháy vỏ và giảm giá trị thương phẩm. Trong khi đó, ở cây cà phê – loại cây đang chiếm diện tích lớn tại Lâm Đồng – nguy cơ lớn nhất nằm ở giai đoạn nuôi trái non. Nếu sốc nhiệt kéo dài, cây sẽ tự động rụng bớt trái để giảm tải sinh lý.

Tài liệu chuyên môn cho thấy, với cà phê kinh doanh, các chùm quả ngoài tán dễ bị tia UV trực tiếp tác động, dẫn đến khô đen, teo quả và rụng sinh lý hàng loạt. Cùng với đó, hiện tượng nứt cành, khô cành cũng có thể xảy ra khi bức xạ kéo dài làm gián đoạn quá trình vận chuyển nhựa sống.

Một vấn đề khác được ghi nhận là hiện tượng “mất nước giả”. Dù đất vẫn còn độ ẩm nhất định, nhưng tốc độ thoát hơi nước qua khí khổng quá nhanh khiến cây không kịp bù nước, dẫn đến héo rũ tạm thời vào giữa trưa. Nếu lặp lại nhiều ngày liên tiếp, cây sẽ suy kiệt nhanh, giảm mạnh năng suất vụ chính.

Để ứng phó với đợt nắng đỉnh điểm, các chuyên gia khuyến cáo nhà vườn cần triển khai ngay các biện pháp kỹ thuật khẩn cấp. Trong đó, việc tưới nước phải thực hiện trước 7 giờ sáng hoặc sau 17 giờ chiều, tuyệt đối tránh tưới giữa trưa vì hiệu ứng thấu kính từ giọt nước có thể làm cháy lá nặng hơn. Đối với cà phê, nên áp dụng phương pháp tưới nhỏ giọt hoặc tưới phun dưới tán để giữ ẩm mà không làm nóng bề mặt lá.

Song song đó, biện pháp phủ gốc bằng rơm rạ, vỏ cà phê, cỏ khô hoặc xơ dừa được đánh giá là giải pháp hiệu quả. Lớp phủ dày từ 10–15 cm có thể giúp giảm nhiệt độ vùng rễ từ 3–5 độ C và giảm tới 50% lượng nước bốc hơi. Với những vườn đang có cỏ tự nhiên thấp từ 10–15 cm, người dân được khuyến nghị giữ lại thay vì phát sạch, nhằm tạo lớp đệm sinh học giữ ẩm.

Đáng chú ý, trong giai đoạn này, việc bón phân hóa học – đặc biệt là đạm và kali – cần tạm dừng. Nguyên nhân là do nồng độ muối trong đất tăng cao khi nền nhiệt lớn sẽ làm rễ cây mất nước ngược, dẫn tới cháy rễ và làm cây sốc nặng hơn.

Về giải pháp dài hạn, tài liệu cũng chỉ ra hướng đi nông nghiệp hữu cơ đang phát huy hiệu quả rõ rệt trong việc giúp cây chống chịu với biến đổi khí hậu. Việc sử dụng amino acid hữu cơ, nấm rễ cộng sinh Mycorrhiza, phủ gốc bằng phân hữu cơ ủ Trichoderma và trồng xen cây che bóng theo mô hình nông lâm kết hợp (Agroforestry) có thể giúp giảm 30–40% cường độ UV tác động trực tiếp lên tầng cây cà phê.

Một mô hình được khuyến nghị là sử dụng dịch ủ chuối – trứng – sữa để phục hồi cây sau sốc nhiệt. Công thức chuẩn cho thùng 50–60 lít gồm 10 kg chuối chín, 10–15 quả trứng, 3–5 lít sữa, 2–3 lít mật rỉ đường, kết hợp Trichoderma hoặc EM và 30–35 lít nước sạch. Sau thời gian ủ từ 20–30 ngày, dịch này có thể pha theo tỷ lệ 1 lít cốt với 200–300 lít nước để phun phục hồi lá và cuống quả. Với diện tích 4 ha cà phê kinh doanh, lượng nước phun mỗi đợt cần từ 2.400–3.200 lít, tương ứng 12–16 lít dịch cốt.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng cực đoan, đợt UV 11+ lần này là lời cảnh báo rõ ràng cho sản xuất nông nghiệp tại Lâm Đồng. Nếu không có biện pháp ứng phó kịp thời, nguy cơ giảm năng suất, suy kiệt cây trồng và thiệt hại kinh tế là rất lớn, đặc biệt với ngành cà phê – một trong những trụ cột kinh tế nông nghiệp của địa phương./.