Kiến cắt lá (chi Atta) được xem là một trong những loài côn trùng xã hội phát triển bậc nhất, nổi bật với tập tính canh tác nông nghiệp độc đáo đã tồn tại từ hàng chục triệu năm trước.

Khác với nhiều loài côn trùng ăn thực vật, kiến cắt lá không trực tiếp sử dụng lá cây làm thức ăn. Chúng cắt lá mang về tổ để làm giá thể nuôi một loài nấm chuyên biệt. Loài nấm này mới chính là nguồn dinh dưỡng chính của toàn bộ đàn kiến, từ ấu trùng đến kiến trưởng thành.

Các nghiên cứu cho thấy, hành vi trồng nấm của kiến cắt lá đã xuất hiện từ rất sớm, lâu đời hơn nhiều so với lịch sử phát triển nông nghiệp của loài người. Điều này khiến chúng được coi là những “nông dân” cổ xưa nhất trên hành tinh.

Tổ của kiến cắt lá có cấu trúc cực kỳ phức tạp, có thể trải rộng hàng trăm mét vuông. Bên trong tổ được phân chia thành nhiều khoang riêng biệt, bao gồm khu vực nuôi nấm, nơi chăm sóc ấu trùng, khu chứa rác thải và không gian sinh sống của kiến chúa.

Xã hội kiến cắt lá được tổ chức chặt chẽ với sự phân công lao động rõ ràng. Mỗi cá thể đảm nhiệm một vai trò nhất định như cắt lá, vận chuyển, chăm sóc nấm, bảo vệ tổ hoặc sinh sản. Kiến chúa có tuổi thọ cao, có thể sống trên 15 năm và sinh ra hàng triệu trứng, đảm bảo sự duy trì của cả đàn kiến.

Đáng chú ý, kiến cắt lá còn biết sử dụng “kháng sinh” tự nhiên. Trên cơ thể chúng tồn tại các vi khuẩn cộng sinh có khả năng tiết ra chất ức chế nấm ký sinh, giúp bảo vệ vườn nấm – nguồn sống của cả đàn.

Trong hệ sinh thái rừng, kiến cắt lá có ảnh hưởng lớn. Hoạt động cắt lá với quy mô lớn góp phần tái tạo thảm thực vật, cải thiện độ phì nhiêu của đất và thúc đẩy chu trình dinh dưỡng tự nhiên.

Tuy nhiên, trong sản xuất nông nghiệp, kiến cắt lá lại được xem là đối tượng gây hại do khả năng phá hoại cây trồng mạnh. Vì vậy, loài côn trùng này vừa là đối tượng nghiên cứu sinh học quan trọng, vừa cần được kiểm soát phù hợp trong thực tiễn canh tác.