Ban Chủ nhiệm đề tài cùng đại diện Trung tâm Ứng dụng tiến bộ Khoa học và Công nghệ Cần Thơ đứng trên đoạn vỉa hè được lát bằng gạch có sử dụng cốt liệu tro xỉ, trao đổi về hiệu quả của gạch lát sau thời gian sử dụng

Quá trình đốt rác lại phát sinh một lượng lớn tro xỉ cần xử lý. Nếu không có giải pháp phù hợp, tro xỉ có thể tiếp tục gây ô nhiễm môi trường, chiếm diện tích lưu chứa và làm tăng chi phí xử lý chất thải. Trong bối cảnh đó, việc chế biến tro xỉ rác thành gạch lát được xem là hướng đi hiệu quả, góp phần thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và phát triển vật liệu xây dựng xanh.

Tro xỉ rác là phần còn lại sau quá trình đốt chất thải sinh hoạt hoặc chất thải công nghiệp. Thành phần của tro xỉ thường gồm cát, khoáng chất, kim loại và một số hợp chất vô cơ. Trước đây, phần lớn tro xỉ được đưa đi chôn lấp, vừa tốn diện tích vừa tiềm ẩn nguy cơ phát tán bụi và chất độc hại ra môi trường. Tuy nhiên, dưới góc độ khoa học vật liệu, tro xỉ sau xử lý có thể trở thành nguyên liệu cho sản xuất gạch không nung, gạch lát vỉa hè hoặc các sản phẩm xây dựng khác.

Quy trình chế biến tro xỉ thành gạch lát thường trải qua nhiều công đoạn như phân loại, xử lý tạp chất, nghiền mịn, phối trộn với xi măng hoặc chất kết dính rồi ép thành sản phẩm. Một số công nghệ hiện đại còn bổ sung phụ gia nhằm tăng độ bền, khả năng chịu lực và chống thấm cho gạch. Sau khi ép định hình, gạch được dưỡng hộ trong điều kiện phù hợp để đạt cường độ tiêu chuẩn trước khi đưa ra thị trường.

Ưu điểm lớn nhất của công nghệ này là tận dụng được nguồn chất thải khổng lồ để tạo ra sản phẩm có ích. Thay vì phải khai thác thêm đất sét, cát hoặc đá tự nhiên, tro xỉ được tái sử dụng làm nguyên liệu thay thế, giúp tiết kiệm tài nguyên và giảm tác động đến môi trường. Đây cũng là hướng đi phù hợp với xu thế phát triển kinh tế tuần hoàn, nơi chất thải của quá trình này trở thành đầu vào cho quá trình sản xuất khác.

Việc sản xuất gạch lát từ tro xỉ còn giúp giảm đáng kể lượng rác phải chôn lấp. Trong nhiều đô thị lớn, các bãi rác đang quá tải và việc tìm quỹ đất mới ngày càng khó khăn. Nếu tro xỉ được tái chế hiệu quả, áp lực đối với hệ thống xử lý chất thải sẽ giảm đi đáng kể. Đồng thời, lượng khí thải phát sinh từ hoạt động vận chuyển và chôn lấp cũng được cắt giảm, góp phần giảm ô nhiễm môi trường và phát thải khí nhà kính.

Một lợi ích khác là sản phẩm gạch lát từ tro xỉ thường có độ cứng và khả năng chịu lực khá tốt. Nhờ công nghệ ép rung hoặc ép thủy lực hiện đại, nhiều loại gạch đạt tiêu chuẩn sử dụng cho vỉa hè, sân bãi, công viên và các công trình hạ tầng đô thị. Một số sản phẩm còn có khả năng chống trơn trượt, thoát nước tốt và tuổi thọ cao. Điều này mở ra thị trường tiêu thụ rộng lớn cho các doanh nghiệp sản xuất vật liệu tái chế.

Tại nhiều quốc gia phát triển, việc tái chế tro xỉ đã được ứng dụng từ lâu. Nhật Bản, Đức hay Hàn Quốc sử dụng tro xỉ trong sản xuất gạch, bê tông và vật liệu san lấp. Nhờ công nghệ xử lý hiện đại, các sản phẩm tái chế vừa bảo đảm an toàn môi trường vừa đáp ứng yêu cầu kỹ thuật của ngành xây dựng. Việt Nam hiện cũng đang từng bước tiếp cận xu hướng này thông qua các dự án nghiên cứu và đầu tư công nghệ mới.

Một số nhà máy xử lý rác tại Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Bình Dương hay Cần Thơ đã thử nghiệm sử dụng tro xỉ để sản xuất vật liệu xây dựng. Nhiều doanh nghiệp đánh giá đây là hướng đi tiềm năng vì vừa giảm chi phí xử lý chất thải vừa tạo thêm nguồn thu từ sản phẩm tái chế. Các công trình sử dụng gạch lát tái chế cũng góp phần lan tỏa thông điệp về phát triển xanh và tiêu dùng bền vững.

Tuy nhiên, để chế biến tro xỉ thành gạch lát an toàn và hiệu quả vẫn còn nhiều thách thức. Điều quan trọng nhất là phải kiểm soát chất lượng tro xỉ đầu vào. Nếu tro xỉ chứa kim loại nặng hoặc các chất độc hại vượt ngưỡng cho phép, sản phẩm có thể gây ảnh hưởng đến môi trường và sức khỏe con người. Vì vậy, quá trình kiểm định và xử lý phải được thực hiện nghiêm ngặt theo tiêu chuẩn kỹ thuật.

Bên cạnh đó, công nghệ tái chế hiện đại đòi hỏi vốn đầu tư khá lớn. Nhiều doanh nghiệp trong nước còn gặp khó khăn trong việc tiếp cận công nghệ tiên tiến hoặc xây dựng hệ thống kiểm soát chất lượng đồng bộ. Ngoài ra, tâm lý e ngại của người tiêu dùng đối với sản phẩm làm từ rác thải cũng là rào cản không nhỏ. Không ít người vẫn chưa thực sự tin tưởng vào độ an toàn và chất lượng của vật liệu tái chế.

Để thúc đẩy ngành sản xuất gạch từ tro xỉ phát triển, cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp từ phía Nhà nước. Trước hết là hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật và quy định kiểm định môi trường đối với sản phẩm tái chế. Đồng thời, cần khuyến khích doanh nghiệp đầu tư công nghệ thông qua ưu đãi tín dụng xanh, hỗ trợ nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ.

Ngoài ra, việc tăng cường truyền thông về lợi ích của vật liệu tái chế cũng rất quan trọng. Khi người dân hiểu rằng sản phẩm được sản xuất an toàn, thân thiện môi trường và góp phần giảm rác thải, thị trường tiêu thụ sẽ mở rộng hơn. Các công trình công cộng như công viên, quảng trường, trường học hay khu đô thị mới có thể ưu tiên sử dụng vật liệu tái chế nhằm tạo hiệu ứng lan tỏa trong cộng đồng.

Trong bối cảnh tài nguyên thiên nhiên ngày càng suy giảm và áp lực môi trường ngày càng lớn, chế biến tro xỉ rác thành gạch lát là giải pháp mang nhiều ý nghĩa kinh tế và sinh thái. Đây không chỉ là cách xử lý chất thải hiệu quả mà còn góp phần hình thành ngành công nghiệp vật liệu xây dựng xanh, tiết kiệm tài nguyên và giảm phát thải.

Biến tro xỉ thành gạch lát là minh chứng rõ nét cho tư duy phát triển tuần hoàn và đổi mới công nghệ trong bảo vệ môi trường. Khi rác thải được tái sinh thành sản phẩm hữu ích, xã hội không chỉ giảm gánh nặng ô nhiễm mà còn tạo ra giá trị kinh tế mới. Đó chính là hướng đi cần thiết để xây dựng các đô thị xanh, bền vững và thân thiện với môi trường trong tương lai./.