Bảo tồn và phát triển cây sâm nam núi Dành: Hướng đi bền vững cho kinh tế địa phương

Ông Lê Minh Hoan nay là Phó Chủ tich Quốc hội, khi còn làm Bộ trưởng Nông nghiệp và Môi trường đã đến thị sát vùng trồng sâm núi Dành

Sâm nam núi Dành, hay còn gọi là nam sâm. Theo ghi chép trong sách "Đại Nam nhất thống chí", sâm nam núi Dành đã được biết đến từ thời nhà Nguyễn với tên gọi cát sâm, và được xem như một loại dược liệu quý của vùng núi Chung Sơn (nay là núi Dành, Tân Yên, tỉnh Bắc Ninh).

Theo kết quả phân tích của Viện Dược liệu (Bộ Y tế), saponin - hoạt chất quý giá trong sâm nam núi Dành, đạt tới 8,11%, gần bằng sâm Ngọc Linh (10%) và gấp gần 3 lần sâm Hàn Quốc (3,5%). Chính nhờ hàm lượng saponin cao, sâm núi Dành được đánh giá là có giá trị dược lý đặc biệt, hỗ trợ tốt trong việc ổn định đường huyết, tăng cường sức khỏe, chống oxy hóa. Đến năm 2020, loại dược liệu này đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận chỉ dẫn địa lý dưới tên “sâm nam núi Dành Tân Yên” như một lời khẳng định về ý nghĩa, tầm quan trọng của giống sâm này trong phát triển kinh tế-xã hội tại địa phương.

Xác định tầm quan trọng của loại cây này trong phát triển kinh tế-xã hội địa phương, huyện Tân Yên đã xây dựng Đề án “Phát triển sâm nam núi Dành giai đoạn 2022-2027”. Nhờ đó, đến nay toàn huyện có khoảng 150ha, tập trung ở các xã Liên Chung, Việt Lập và thị trấn Cao Thượng. Năm 2024, gần 20ha sâm nam núi Dành cho thu hoạch củ với sản lượng 30 tấn và hơn 100 ha cho thu hoạch hoa, sản lượng bình quân khoảng 1 tấn hoa tươi/ha.

Ứng dụng công nghệ sinh học trong bảo tồn nguồn gen

Nuôi cấy mô tế bào: Đây là một trong những công nghệ tiên tiến nhất được ứng dụng để bảo tồn và nhân giống sâm núi Dành. Thay vì chỉ dựa vào phương pháp gieo hạt truyền thống với tỷ lệ sống thấp, nuôi cấy mô cho phép nhân bản một lượng lớn cây con từ một mẫu mô nhỏ.

Quy trình: Mẫu mô của cây mẹ khỏe mạnh, sạch bệnh được đưa vào môi trường dinh dưỡng vô trùng. Tại đây, chúng sẽ phát triển thành các cụm tế bào, sau đó là cây con hoàn chỉnh. Phương pháp này giúp sản xuất cây giống hàng loạt, đồng nhất về mặt di truyền, sạch bệnh, và đặc biệt là không phụ thuộc vào mùa vụ. Nhờ đó, người trồng có thể chủ động nguồn cây giống chất lượng cao.

Ngân hàng gen: Để bảo tồn đa dạng sinh học của sâm núi Dành, việc xây dựng một ngân hàng gen là cần thiết. Hoạt động: Các mẫu hạt, mô, và tế bào được thu thập từ nhiều cây mẹ khác nhau trong tự nhiên và bảo quản trong điều kiện lạnh sâu (-196°C) hoặc trong các môi trường đặc biệt. Ngân hàng gen là “bảo hiểm” cho sâm núi Dành, phòng ngừa nguy cơ tuyệt chủng và cung cấp nguồn gen để nghiên cứu, cải tạo giống trong tương lai.

Ứng dụng công nghệ trong canh tác và quản lý

Hệ thống canh tác thông minh (Smart Farming): Việc chuyển đổi từ phương pháp canh tác truyền thống sang nông nghiệp thông minh giúp tối ưu hóa quy trình trồng và chăm sóc sâm. Công nghệ cảm biến: Các cảm biến độ ẩm, nhiệt độ, ánh sáng được đặt trong vườn sâm để thu thập dữ liệu về môi trường. Hệ thống tưới tự động: Dựa trên dữ liệu từ cảm biến, hệ thống sẽ tự động điều chỉnh lượng nước tưới, đảm bảo cây sâm nhận được đủ độ ẩm cần thiết mà không bị ngập úng.

Phần mềm quản lý: Dữ liệu thu thập từ các cảm biến được đưa về máy chủ và phân tích bởi phần mềm. Phần mềm này sẽ đưa ra các khuyến nghị về dinh dưỡng, phòng trừ sâu bệnh, giúp người trồng đưa ra quyết định kịp thời và chính xác.

Sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật sinh học: Thay vì lạm dụng hóa chất, công nghệ sinh học cho phép sản xuất các loại phân bón và thuốc trừ sâu từ vi sinh vật, thực vật. Điều này không chỉ giúp bảo vệ môi trường, giữ gìn độ phì nhiêu của đất mà còn đảm bảo sản phẩm sâm núi Dành có chất lượng sạch, an toàn. Ứng dụng công nghệ Blockchain trong truy xuất nguồn gốc: Sâm núi Dành là một sản phẩm giá trị cao, do đó việc chống hàng giả, hàng nhái là vô cùng quan trọng. Công nghệ Blockchain có thể giải quyết vấn đề này.

Cơ chế: Mỗi củ sâm hoặc sản phẩm từ sâm sẽ được gắn một mã QR hoặc chip RFID. Toàn bộ thông tin từ quá trình trồng trọt, chăm sóc, thu hoạch, chế biến đều được ghi lại trên chuỗi khối. Lợi ích: Người tiêu dùng chỉ cần quét mã QR để biết toàn bộ lịch sử của sản phẩm, từ đó tin tưởng hơn vào chất lượng và nguồn gốc. Điều này giúp nâng cao uy tín cho thương hiệu sâm núi Dành Bắc Ninh.

Ứng dụng công nghệ trong chế biến và thương mại hóa

Công nghệ chiết xuất hiện đại: Các công nghệ chiết xuất siêu tới hạn (Supercritical Fluid Extraction), chiết xuất bằng sóng siêu âm (Ultrasonic Extraction) được áp dụng để tách lấy các hoạt chất quý như saponin từ củ sâm với hiệu suất cao và độ tinh khiết lớn. Nhờ đó, các sản phẩm như trà hoa sâm, viên nang, cao sâm, rượu sâm được sản xuất với chất lượng tốt nhất. Phát triển các sản phẩm giá trị gia tăng: Công nghệ giúp đa dạng hóa sản phẩm từ sâm núi Dành, không chỉ là sâm khô, sâm tươi mà còn có các sản phẩm chế biến sâu như:

Nước uống giải khát từ sâm: Giúp tiếp cận đối tượng khách hàng trẻ tuổi. Mỹ phẩm từ sâm: Chiết xuất saponin được dùng để sản xuất các loại kem dưỡng da, mặt nạ, serum với tác dụng chống lão hóa, làm đẹp da. Thương mại điện tử và marketing online: Với sự phát triển của internet, việc quảng bá và phân phối sâm núi Dành trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết.

Xây dựng website, fanpage chính thức: Để giới thiệu sản phẩm, cung cấp thông tin khoa học và tạo kênh bán hàng trực tuyến.

Hợp tác với các sàn thương mại điện tử lớn: Đưa sản phẩm sâm núi Dành đến tay người tiêu dùng trên khắp cả nước và quốc tế.

Việc ứng dụng công nghệ vào bảo tồn và phát triển cây sâm núi Dành Bắc Ninhlà một cuộc cách mạng trong ngành nông nghiệp địa phương. Nó không chỉ giúp giải quyết bài toán cạn kiệt nguồn gen, nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm mà còn tạo ra một chuỗi giá trị bền vững, từ khâu sản xuất đến tiêu dùng. Nhờ đó, Sâm núi Dành không chỉ là một loài dược liệu quý mà còn trở thành một thương hiệu mạnh, một động lực phát triển kinh tế cho vùng bán sơn địa trung du Bắc Ninh. Dĩ nhiên việc này các Hợp tác xã trông sâm không thể tự làm được mà phải có sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, đặc biệt là các nhà khoa học./.