Bá Thước: Gắn sinh kế với giữ rừng, giữ bản

Chiều về trên miền núi Bá Thước. Ảnh NT

Từ cảnh quan đến sinh kế

Nhắc đến vùng Bá Thước, nhiều người nghĩ tới Pù Luông với ruộng bậc thang, những nếp nhà sàn bên sườn núi và bản làng gắn bó với rừng, suối. Cùng với cảnh quan, nghề dệt thổ cẩm, ẩm thực và tập quán canh tác của đồng bào Thái, Mường tạo nên nét riêng của vùng đất.

Những lợi thế ấy mở ra cơ hội phát triển du lịch sinh thái, nông nghiệp thân thiện với môi trường và các sản phẩm mang bản sắc địa phương. Để tạo giá trị lâu dài, việc khai thác tài nguyên cần đi cùng bảo tồn, còn người dân phải có điều kiện tham gia và hưởng lợi từ quá trình phát triển.

Tại xã Pù Luông, một địa bàn du lịch trọng điểm của vùng Bá Thước trước đây, hoạt động du lịch tiếp tục tạo nguồn thu cho địa phương. Trong 9 tháng năm 2026, xã ước đón 232.000 lượt khách, gồm 166.000 lượt khách nội địa và 66.000 lượt khách quốc tế; doanh thu du lịch ước đạt 185,6 tỷ đồng.

Du lịch tạo thêm lựa chọn sinh kế ngoài trồng trọt, chăn nuôi. Các hộ có thể cung cấp dịch vụ lưu trú, chế biến món ăn, dẫn đường hoặc bán hàng thủ công. Nghề dệt thổ cẩm cũng có thêm cơ hội duy trì khi sản phẩm được du khách tìm mua và trải nghiệm.

Dẫu vậy, tổ chức dịch vụ bài bản vẫn là điều người dân trăn trở. Anh Bùi Văn Ba, một cư dân xã Bá Thước, chia sẻ với người viết: “Mọi người vẫn chỉ làm mò thôi, chưa có bài bản nên ngày đông khách thì cuống lên, ngày ít khách không biết làm gì tiếp”.

Lời kể cho thấy nhu cầu được hướng dẫn về vận hành, tiếp thị và quản lý kinh doanh. Đào tạo nghiệp vụ lưu trú, chế biến món ăn, ngoại ngữ, an toàn du lịch và quản lý tài chính sẽ giúp người dân chủ động hơn, nhất là khi lượng khách biến động theo mùa.

Phát triển dịch vụ cũng phải gắn với quản lý môi trường. Cơ sở lưu trú cần sử dụng hợp lý điện, nước, hạn chế nhựa dùng một lần, thu gom rác và xử lý nước thải. Các tuyến đi bộ, khám phá hang động, trải nghiệm rừng cần bảo đảm an toàn, phù hợp với yêu cầu bảo tồn và khả năng tiếp nhận khách.

Nối nông sản với thị trường du lịch

Nông nghiệp vẫn giữ vai trò quan trọng trong sinh kế của người dân vùng Bá Thước. Ruộng bậc thang, thung lũng, đất đồi và kinh nghiệm canh tác bản địa là cơ sở để lựa chọn những mô hình phù hợp, từ lúa, rau, cây ăn quả đến dược liệu và chăn nuôi.

Việc phát triển cây trồng, vật nuôi cần căn cứ vào đất đai, nguồn nước, khí hậu và khả năng tiêu thụ. Trên đất dốc, bảo vệ bề mặt đất, chống xói mòn và quản lý vật tư đầu vào là những yêu cầu cần được chú trọng.

Quá trình đổi mới có thể bắt đầu bằng các biện pháp thiết thực: sử dụng giống phù hợp, giảm đầu vào lãng phí, xử lý phụ phẩm làm phân ủ, tưới tiết kiệm, quản lý dịch hại tổng hợp và ghi chép sản xuất. Với những cơ sở có nhu cầu chuyển đổi hữu cơ, cần đánh giá điều kiện thực tế, lựa chọn tiêu chuẩn và chuẩn bị quy trình, hồ sơ theo yêu cầu.

VietGAP và hữu cơ là các hệ thống tiêu chuẩn có yêu cầu khác nhau, cần được lựa chọn theo mục tiêu sản xuất và thị trường. Sản phẩm chưa được chứng nhận phải được giới thiệu đúng tình trạng thực tế.

Một đầu ra có thể khai thác ngay trong vùng là các nhà hàng, cơ sở lưu trú và dịch vụ ăn uống tại Pù Luông. Khi nông dân cung cấp thực phẩm theo mùa, bảo đảm chất lượng và lịch giao hàng, du lịch có thể tạo thêm thị trường cho sản xuất.

Để duy trì liên kết, hợp tác xã có thể làm đầu mối tập hợp nguồn hàng, hướng dẫn quy trình, kiểm soát chất lượng và làm việc với bên mua. Các sản phẩm chế biến, nông sản khô, thảo dược và hàng thủ công cũng cần được hoàn thiện về bao bì, nhãn hiệu, thông tin nguồn gốc.

Giá trị của sản phẩm còn gắn với câu chuyện văn hóa và cách làm ra chúng. Thông tin quảng bá cần có căn cứ, phản ánh đúng chất lượng, phương thức sản xuất và xuất xứ hàng hóa. Khi sản phẩm đáp ứng được yêu cầu của khách hàng, sự liên kết giữa nông nghiệp và du lịch mới có thể duy trì lâu dài.

Cái thị trấn heo hút thuở xưa đang mở rộng không gian phát triển mới. Ảnh NT

Giữ rừng bằng lợi ích thiết thực

Rừng bảo vệ đất, điều tiết nguồn nước, duy trì đa dạng sinh học và tạo cảnh quan cho du lịch. Bảo vệ rừng vì thế gắn trực tiếp với khả năng duy trì sản xuất và dịch vụ của cộng đồng.

Các hoạt động sinh kế vùng đệm như phát triển cây trồng phù hợp, dược liệu hoặc dịch vụ du lịch cần được xem xét theo điều kiện cụ thể và phạm vi được phép. Việc tổ chức phải bảo đảm không làm suy giảm sinh cảnh hoặc tạo áp lực khai thác tài nguyên.

Theo thông tin của Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, một dự án hỗ trợ đã xây dựng năng lực cho 6 nhóm phụ nữ hợp tác phát triển sinh kế du lịch sinh thái và sản xuất nông nghiệp kết nối thị trường, với 277 thành viên và 707 người hưởng lợi.

Đây là một cách kết nối hỗ trợ sinh kế với sự tham gia của cộng đồng. Khi có thu nhập từ sản phẩm, dịch vụ gắn với cảnh quan và văn hóa, người dân có thêm điều kiện gìn giữ những nguồn lực ấy.

Bản sắc còn hiện diện trong quan hệ cộng đồng. Trong một đám cưới tại địa phương, người viết cảm nhận được sự gần gũi, mộc mạc trong cách bà con xóm giềng chung vui. Những sinh hoạt như vậy là một phần đời sống cần được tôn trọng khi phát triển du lịch, tránh biến mọi hoạt động thường ngày thành dịch vụ phục vụ khách.

Người dân cần được tham gia lựa chọn cách giới thiệu văn hóa, tổ chức trải nghiệm và bảo vệ không gian sinh hoạt của mình. Lợi ích được chia sẻ rõ ràng sẽ giúp cộng đồng chủ động hơn trong gìn giữ cảnh quan, nghề truyền thống và tri thức bản địa.

Tổ chức liên kết để phát triển lâu dài

Khoảng cách địa lý và quy mô sản xuất nhỏ đòi hỏi các chủ thể tăng cường phối hợp. Chính quyền hỗ trợ hạ tầng, quy hoạch và thủ tục; doanh nghiệp kết nối thị trường; hợp tác xã tổ chức sản xuất; người dân trực tiếp tạo ra sản phẩm và cung cấp dịch vụ.

Công cụ số có thể hỗ trợ quá trình này. Bản đồ, nền tảng đặt phòng và thông tin điểm đến giúp du khách tìm dịch vụ thuận tiện hơn. Nhật ký điện tử, truy xuất nguồn gốc và quản lý đơn hàng giúp cơ sở sản xuất theo dõi hàng hóa, tiếp cận khách hàng. Hiệu quả vẫn phụ thuộc vào chất lượng sản phẩm, năng lực phục vụ và việc thực hiện cam kết.

Nguồn lực đầu tư cần gắn với những nhu cầu cụ thể như nước sạch, xử lý chất thải, giao thông kết nối, hạ tầng số và đào tạo nghề. Có thể lựa chọn những mô hình phù hợp để triển khai, như hợp tác xã cung ứng thực phẩm cho cơ sở lưu trú, nhóm làm thổ cẩm, điểm du lịch cộng đồng giảm rác nhựa hoặc sinh kế vùng đệm gắn với bảo vệ rừng.

Mỗi mô hình cần được theo dõi bằng kết quả thực tế: người dân có thêm bao nhiêu thu nhập, việc làm có được duy trì, sản phẩm có đầu ra và môi trường có được bảo vệ hay không. Cách đánh giá này giúp xác định những mô hình có thể nhân rộng, đồng thời hạn chế đầu tư dàn trải.

Với vùng Bá Thước, phát triển kinh tế xanh gắn với việc giữ gìn chính những nguồn lực đang nuôi dưỡng đời sống cộng đồng. Khi rừng được bảo vệ, bản làng duy trì nét riêng, nông sản có nơi tiêu thụ và người dân có thu nhập ổn định, những lợi thế thiên nhiên, văn hóa mới trở thành nền tảng phát triển lâu dài.