Mặc dù tiêu chuẩn ngày một khắt khe hơn nhưng nông sản Việt Nam vẫn đáp ứng chứng tỏ sản xuất, chế biến của các doanh nghiệp, Hợp tác xã có nhiều đột phá. Ảnh minh hoạ

Theo thống kê mới nhất từ Cục Hải quan Việt Nam, kim ngạch xuất khẩu rau quả cả năm 2025 đạt hơn 8,56 tỷ USD, tăng gần 20% so với năm 2024. Riêng thị trường Trung Quốc đóng góp khoảng 5,5 tỷ USD, chiếm hơn 64% tổng giá trị xuất khẩu, tiếp tục giữ vai trò là thị trường xuất khẩu lớn nhất và là động lực tăng trưởng mang tính quyết định.

Mối quan hệ về nông sản giữa hai nước đang dịch chuyển mạnh mẽ: từ phụ thuộc vào thương mại biên mậu không chính thức sang một chuỗi xuất khẩu được kiểm soát tốt hơn, chính quy hóa sâu rộng và giá trị gia tăng cao hơn. Song song đó, thị trường Trung Quốc cũng đặt ra những đòi hỏi cao hơn về chất lượng, kiểm dịch và an toàn thực phẩm, khiến ngành nông sản Việt Nam phải thay đổi sản xuất, chuỗi cung ứng và quản lý để giữ vững thị phần trong dài hạn.

Trung Quốc - một trong những thị trường lớn nhất

Trung Quốc tiếp tục duy trì vị thế là thị trường xuất khẩu nông sản hàng đầu của Việt Nam. Trong năm 2025, mặc dù có sự cạnh tranh mạnh mẽ từ các thị trường khác như Hoa Kỳ, EU hay Nhật Bản, Trung Quốc vẫn là điểm đến chính cho nhiều mặt hàng chủ lực, đặc biệt là quả tươi, rau củ và một số nguyên liệu nông sản. Ước tính tới tháng 10/2025, Trung Quốc đã nhập khẩu khoảng 8,7 tỷ USD nông sản từ Việt Nam, vượt tổng kim ngạch cả năm 2024, thể hiện sự bứt phá mạnh mẽ của xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường này.

Trong đó, nhóm rau quả chiếm một tỷ lệ rất lớn: Trung Quốc tiêu thụ đa phần trái cây tươi như sầu riêng, thanh long, chuối, mít, và bưởi. Theo thống kê đầu năm 2025, Trung Quốc chiếm tới khoảng hơn 60% thị phần xuất khẩu rau quả của Việt Nam, đặc biệt là sầu riêng và trái cây nhiệt đới.

Đa dạng hóa sản phẩm và mở rộng danh mục

Năm 2025 ghi nhận sự mở rộng đáng kể trong danh mục nông sản Việt Nam được phép xuất khẩu chính thức sang Trung Quốc thông qua các “protocol” về an toàn vệ sinh thực phẩm và kiểm dịch. Việt Nam đã ký kết các nghị định thư mới cho nhiều nhóm hàng như: Ớt (chili), Chanh dây (passion fruit), Tổ yến và yến sào, Cám gạo và nguyên liệu cho chăn nuôi.

Việc mở rộng các sản phẩm này không chỉ giúp tăng lượng hàng hóa được bán qua kênh chính thức, nâng cao giá trị sản phẩm mà còn tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận sâu hơn vào thị trường Trung Quốc vốn rộng lớn hơn 1,4 tỷ dân. Trung Quốc có nhu cầu nhập khẩu nông sản lớn do người tiêu dùng ngày càng ưa chuộng thực phẩm tươi ngon, đa dạng, an toàn và có thương hiệu. Các mặt hàng như sầu riêng, chuối, thanh long… được tiêu thụ mạnh do xu hướng thị hiếu của người Trung Quốc dịch chuyển sang trái cây nhiệt đới, nhất là các sản phẩm “sang trọng” như sầu riêng.

Việc ký nhiều nghị định thư kiểm dịch giúp nông sản Việt Nam tiếp cận thị trường Trung Quốc theo con đường chính quy (official protocol) sẽ giảm rủi ro, giảm kiểm tra biên mậu kiểu ngẫu nhiên, và phá vỡ thế độc đạo của thương mại biên mậu phi chính thức. Điều này mang lại lợi thế về ổn định, dự báo, và nâng giá trị thương mại.

Không chỉ ở phía xuất khẩu, Việt Nam đã và đang đầu tư vào chuỗi lạnh, kho bãi, dịch vụ hậu cần và các mã vùng trồng đạt tiêu chuẩn quốc tế, giúp hàng hóa đáp ứng các yêu cầu nghiêm ngặt về truy xuất nguồn gốc và chất lượng thực phẩm. Trung Quốc ngày càng siết chặt tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm, đặc biệt là kiểm tra dư lượng kim loại nặng, chất bảo quản và chỉ tiêu vi sinh đối với trái cây và rau quả tươi. Một số báo cáo cho biết các quy định mới đã khiến một số lô hàng (ví dụ sầu riêng) bị ảnh hưởng hoặc giảm lượng xuất khẩu trong thời gian ngắn nếu không đáp ứng kịp yêu cầu.

Tthị phần nông sản Việt Nam tại Trung Quốc đã tăng mạnh từ 18,27% lên 22,55%, tiếp tục giữ vị trí nguồn cung lớn thứ hai, chỉ sau Thái Lan. Ảnh minh hoạ

Các nước xuất khẩu nông sản như Thái Lan, Philippines (trong nhóm trái cây nhiệt đới) cũng đẩy mạnh xuất khẩu sang Trung Quốc, tạo ra cạnh tranh trực tiếp. Việt Nam cần tạo lợi thế cạnh tranh bền vững thông qua chất lượng, thương hiệu và chuỗi giá trị. Mặc dù Trung Quốc là thị trường lớn, nhưng sự phụ thuộc lớn vào một thị trường đơn lẻ sẽ làm tăng rủi ro nếu có biến động về chính sách nhập khẩu, kiểm dịch hay yếu tố địa chính trị. Điều này đòi hỏi Việt Nam phải tiếp tục đa dạng hóa thị trường xuất khẩu sang các khu vực khác như Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc… để giảm rủi ro tập trung.

Số liệu và xu hướng trong năm 2025 dưới góc độ số liệu thống kê và dự báo ngành: Nhóm rau quả Việt Nam xuất khẩu cả năm 2025 dự kiến đạt khoảng 8,5 - 8,7 tỷ USD, trong đó Trung Quốc là thị trường chủ lực, đại diện phần lớn kim ngạch này. Một số mặt hàng như sầu riêng, chuối và thanh long tiếp tục đóng góp phần lớn vào tổng kim ngạch nông sản xuất khẩu sang Trung Quốc trong suốt năm. Giá trị xuất khẩu rau quả sang Trung Quốc có thể đạt 5 - 5,5 tỷ USD trong năm 2025, cho thấy sự bền vững của dòng thương mại này, mặc dù chịu cạnh tranh từ các thị trường khác.

Trong những năm tới, xuất khẩu nông sản Việt Nam sang Trung Quốc sẽ tiếp tục tăng trưởng, nhưng với nhịp ổn định và có chất lượng cao hơn thay vì chỉ tăng về số lượng. Việc phát triển trái cây chế biến sâu, hàng hữu cơ, các sản phẩm có chỉ dẫn địa lý và chứng nhận an toàn sẽ giúp tăng giá trị và thị phần. Xu hướng tiêu dùng tại Trung Quốc ngày càng quan tâm đến tính minh bạch, truy xuất nguồn gốc và bền vững - đây là cơ hội lớn cho các doanh nghiệp Việt Nam đầu tư vào nông nghiệp thông minh, sản xuất theo tiêu chuẩn quốc tế, và sử dụng công nghệ số để minh bạch trong chuỗi cung ứng.

Diễn biến quan hệ thương mại giữa Việt Nam, Trung Quốc và các đối tác lớn như Hoa Kỳ hay EU sẽ tiếp tục ảnh hưởng đến luồng thương mại nông sản. Việt Nam cần cân bằng lợi ích thương mại, tận dụng các hiệp định thương mại tự do (FTA) để mở rộng thị trường, đồng thời duy trì mối quan hệ ổn định và tin cậy với Trung Quốc.

Năm 2025 có thể được xem là năm chuyển giao quan trọng của ngành nông sản Việt Nam trong mối quan hệ thương mại với Trung Quốc. Từ chỗ phụ thuộc nhiều vào thương mại biên mậu, ngành đã hướng tới kênh chính thức, tăng giá trị và phát triển theo tiêu chuẩn chất lượng cao. Mặc dù tồn tại nhiều thách thức từ tiêu chuẩn nhập khẩu khắt khe và cạnh tranh quốc tế, xu hướng trong trung và dài hạn vẫn là tăng trưởng ổn định và mở rộng giá trị xuất khẩu, nếu Việt Nam tiếp tục đổi mới sản xuất, nâng cao chất lượng và đa dạng hóa thị trường./.