Miền Trung "oằn mình" trong bão lũ - Lời cảnh tỉnh từ "mái nhà Trường Sơn"

Cố đô Huế nguy cơ ngập chìm trong biển nước.

Dải đất hẹp gánh chịu giận dữ của thiên nhiên

Mưa xối xả nhiều ngày, nước dâng ngập mái nhà, núi sạt, đất lở. Hàng chục người chết và mất tích, hàng vạn căn nhà bị cuốn trôi hoặc sụp đổ, ruộng vườn, hoa màu tiêu điều. Lũ chồng lũ, bão nối bão khiến miền Trung chìm trong tang thương.

Tại Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, lượng mưa ghi nhận có nơi vượt ngưỡng 1.000 mm, cao gấp bốn lần năm trước. Mực nước lũ dâng cao 2 - 3 mét, chia cắt nhiều địa bàn, biến làng mạc thành những ốc đảo cô lập.

Lũ nguy cơ nhấn chìm các khu dân cư ở Đà Nẵng

Người dân nơi đây vốn quen chịu đựng gian khổ cũng không khỏi hoang mang: “Vì sao năm nào cũng bão, nhưng chưa bao giờ khủng khiếp như thế này?”. Câu hỏi đó không chỉ dành cho thời tiết, mà là cho chính con người, những kẻ đã vô tình đẩy thiên nhiên đến giới hạn cuối cùng.

Rừng nguyên sinh khu vực Rào Àn Hương Sơn độ che phủ còn lên tới 100%.

Trường Sơn - Mái nhà xanh của đất nước đang bị thương tổn

Trong bức tranh tang thương ấy, người ta càng nhận ra vai trò to lớn của dãy Trường Sơn - “mái nhà chung” của sự sống. Những cánh rừng ngút ngàn trên Trường Sơn từ bao đời nay vẫn lặng lẽ giữ nước, giữ đất, điều hòa khí hậu và chở che cho hàng triệu người dân khi bão lũ tràn về.

Theo các nhà khoa học, chỉ riêng phần rừng có cây thân gỗ chiếm 50% diện tích toàn dãy (khoảng 11 triệu ha), mỗi năm Trường Sơn đã “hút” và giữ lại 22 - 25 triệu tấn CO₂, góp phần quan trọng vào việc giảm hiệu ứng nhà kính và hạ nhiệt hành tinh.

Thế nhưng, “lá phổi xanh” ấy đang ngày càng bị tàn phá nghiêm trọng. Những khu rừng già nguyên sinh ở Quảng Trị, Hà Tĩnh, Huế, Đà Nẵng... dần bị thay thế bằng rừng trồng keo, tràm ngắn ngày.

Rừng phòng hộ bị xẻ nhỏ để làm thủy điện, khai thác gỗ, mở đường, thậm chí bị giao khoán cho cá nhân, doanh nghiệp không có năng lực quản lý. Rừng ngập mặn - “tấm khiên” ven biển chống sóng và bão cũng đã mất đến 80% diện tích do bị chuyển đổi thành ao nuôi thủy sản phi quy hoạch.

Lực lượng quản lý, bảo vệ Vườn quốc gia Vũ Quang.

Khi rừng mất, lũ về - Thiên tai hay nhân tai?

Nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn, GS.TS Vũ Trọng Hồng từng cảnh báo: “Rừng bị phá là mất tất cả. Không còn thảm thực vật, nước mưa không còn được giữ lại, chỉ biết đổ ập xuống, cuốn phăng mọi thứ. Lũ dữ chính là lời đáp trả khốc liệt nhất của thiên nhiên trước sự tham lam của con người.”

Thật vậy, khi lớp phủ xanh biến mất, mặt đất trở nên trơ trụi. Mưa lớn khiến đất đá dễ sạt trượt, dòng chảy không được điều tiết. Mỗi hecta rừng có thể hấp thụ và giữ lại tới 4 mét khối nước, nhưng khi bị chặt trụi, lượng nước ấy đổ thẳng xuống hạ lưu, gây ngập úng và lũ quét.

Những vụ sạt lở đất kinh hoàng ở miền Trung thời gian qua đều xuất phát từ những vùng đồi trọc, nơi rừng đã bị “cạo trọc” để trồng cây nguyên liệu hoặc xây dựng thủy điện.

Những mỏ khai thác đá lấn sâu vào dải Trường Sơn như những vòi bạch tuộc.

Theo Tổng cục Lâm nghiệp, diện tích rừng bị thiệt hại trung bình giai đoạn 2016 - 2025 là hơn 7.000 ha/năm, bao gồm cả thiệt hại do bão lũ và do con người. Nhưng con số thật sự có thể cao hơn nhiều, bởi phần lớn nạn phá rừng diễn ra âm thầm và khó kiểm soát.

Hội An, tỉnh Quảng Nam (cũ) nước vẫn dâng nhanh từng giờ.

Miền Trung - nơi thiên nhiên và con người cùng kiệt sức

Đến miền Trung vào mùa này, dễ bắt gặp hình ảnh những người dân khắc khổ chống chọi với dòng nước xiết. Những mái nhà xiêu vẹo, những con đường bị chia cắt, những ánh mắt vô vọng hướng về trời. Họ - những người hiền lành, chịu thương chịu khó, đang trả giá cho những sai lầm mà họ không hề gây ra. Bởi những cánh rừng đầu nguồn bị đốn hạ không phải vì họ, mà vì lợi ích của một nhóm người.

Ông Nguyễn Hữu An, Trưởng ban quản lý rừng phòng hộ Ngàn Phố (Hương Sơn, Hà Tĩnh), không giấu nổi lo lắng: “Nếu không có chính sách đặc thù, không tăng cường lực lượng kiểm lâm và không có dự án bảo tồn nghiêm ngặt, rừng Trường Sơn sẽ không còn đủ sức chống chọi. Khi "mái nhà Trường Sơn" bị thủng, cả miền Trung sẽ không còn chỗ trú ẩn.”

Không chỉ là thiệt hại vật chất, bão lũ liên tiếp còn để lại những vết thương tâm lý nặng nề cho người dân. Hàng ngàn học sinh phải nghỉ học dài ngày, hàng chục bệnh viện, trường học, trạm y tế bị hư hại. Sức khỏe cộng đồng bị đe dọa khi nguồn nước ô nhiễm, dịch bệnh bùng phát sau lũ.

Biến đổi khí hậu - hồi chuông báo động cho thế kỷ 21

Các nhà khoa học cảnh báo, nếu xu hướng biến đổi khí hậu và phá rừng tiếp tục gia tăng, giữa thế kỷ XXI, 22 - 25 triệu người Việt Nam sống ven biển sẽ mất nơi cư trú do nước biển dâng. Khi ấy, hàng chục triệu con người sẽ buộc phải di cư lên vùng núi - nơi mà rừng Trường Sơn vốn là tấm khiên bảo vệ. Nhưng nếu rừng cũng không còn, họ sẽ nương nhờ vào đâu?

Trước mắt, Việt Nam cần coi bảo vệ rừng và khôi phục Trường Sơn là một chiến lược sống còn, không chỉ vì môi trường mà còn vì an ninh quốc gia. Bởi mỗi cánh rừng được giữ lại là một “tấm áo giáp” chống thiên tai; mỗi cánh rừng bị mất đi là một “vết thương” trên cơ thể đất nước.

Thủy điện, một trong những tác nhân ảnh hưởng đến môi trường.

Lời nhắn từ Trường Sơn

Đi trong rừng Rào Àn nguyên sinh - nơi những tán cây phủ kín ánh mặt trời tác giã cảm nhận được hơi thở của đất, của nước, của sự sống. Giữa tiếng gió và tiếng suối, dường như có tiếng nức nở thầm lặng của núi rừng: “Con người ơi, hãy dừng lại trước khi quá muộn.”

Bờ biển Huế bị sạt lớ nghiêm trọng.

Trường Sơn không chỉ là dãy núi, không chỉ là biên giới tự nhiên, mà là linh hồn của đất nước. Khi rừng bị đốt, bị chặt, bị xâm hại, cũng là khi chúng ta đang tự hủy hoại chính tương lai của mình. Bởi rừng giữ đất, đất giữ nước, nước giữ làng, làng giữ người - đó là sợi dây nối kết sự sống của dân tộc suốt ngàn năm nay.

Không ai có thể chống lại sức mạnh của thiên nhiên, nhưng chúng ta có thể giảm thiểu tổn thương bằng cách sống hài hòa với thiên nhiên.

Giữ lấy rừng, khôi phục rừng, yêu thương rừng - đó không chỉ là hành động môi trường, mà là nghĩa vụ với đồng bào miền Trung, là trách nhiệm với thế hệ mai sau.

Bão có thể tan, mưa có thể ngớt nhưng nếu rừng tiếp tục mất đi, sẽ chẳng còn mùa bình yên nào nữa cho dải đất hình chữ S Việt Nam chúng ta.