Khai thác đất hiếm "đầu độc" sông Mekong, đe dọa trực tiếp an ninh nông nghiệp Đông Nam Á

Khoảng 70 triệu người tại Đông Nam Á phụ thuộc vào hệ thống sông Mekong cho sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản

Nguồn nước từ sông Mekong, huyết mạch nông nghiệp của Đông Nam Á, đang bị đe dọa nghiêm trọng bởi làn sóng khai thác đất hiếm không kiểm soát tại Myanmar và Lào. Các dòng thải chứa kim loại nặng như asen, thủy ngân, chì và cadimi đã lan xuống các phụ lưu, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp và chuỗi cung ứng lương thực trong khu vực. Khoảng 70 triệu người tại Đông Nam Á phụ thuộc vào hệ thống sông Mekong cho sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản. Đây là khu vực cung cấp lương thực quan trọng cho thị trường quốc tế, trong đó có gạo và trái cây xuất khẩu sang nhiều quốc gia, bao gồm Hoa Kỳ.

Tại miền bắc Thái Lan, nhiều nông dân buộc phải thay đổi nguồn nước tưới tiêu do lo ngại ô nhiễm. Một số khu vực ghi nhận nồng độ kim loại nặng trong nước cao hơn tiêu chuẩn an toàn, khiến cơ quan chức năng khuyến cáo hạn chế sử dụng nước sông cho sản xuất nông nghiệp. Theo các nhà khoa học, ô nhiễm kim loại nặng không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng nước mà còn tích tụ trong đất và cây trồng. Khi cây hấp thụ kim loại nặng, quá trình quang hợp bị suy giảm, làm chậm tốc độ sinh trưởng và giảm năng suất. Điều này đặc biệt nguy hiểm đối với các loại cây lương thực chủ lực như lúa, ngô và rau màu.

Các nghiên cứu cũng cho thấy hơn 2.400 mỏ khai thác trong khu vực có nguy cơ xả thải hóa chất độc hại ra hệ thống sông lớn, bao gồm sông Mekong

Nông nghiệp được xem là trụ cột kinh tế của nhiều quốc gia Đông Nam Á. Riêng Thái Lan đã xuất khẩu hơn 10 tỷ USD gạo và trái cây trong năm 2024. Tuy nhiên, nếu sản phẩm nông nghiệp bị nghi nhiễm độc, thị trường xuất khẩu có thể sụt giảm nhanh chóng do các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm ngày càng nghiêm ngặt. Các nghiên cứu cũng cho thấy hơn 2.400 mỏ khai thác trong khu vực có nguy cơ xả thải hóa chất độc hại ra hệ thống sông lớn, bao gồm sông Mekong. Nhiều mỏ hoạt động trái phép hoặc thiếu kiểm soát môi trường, làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm xuyên biên giới.

Ngoài thiệt hại kinh tế, ô nhiễm nguồn nước còn đe dọa trực tiếp sinh kế của nông dân. Tại một số địa phương, người dân cho biết sản lượng cây trồng giảm và chi phí sản xuất tăng do phải chuyển sang nguồn nước khác hoặc xử lý nước trước khi tưới. Nếu tình trạng này kéo dài, nhiều hộ nông dân có thể buộc phải rời bỏ sản xuất nông nghiệp để tìm kiếm việc làm tại đô thị. Khủng hoảng ô nhiễm sông Mekong không chỉ là vấn đề môi trường mà còn là thách thức đối với an ninh lương thực khu vực, khi nhu cầu đất hiếm toàn cầu tăng mạnh để phục vụ sản xuất thiết bị điện tử và năng lượng tái tạo, áp lực khai thác có thể tiếp tục gia tăng nếu không có cơ chế kiểm soát chặt chẽ hơn.