Hợp tác xã Nguyên Dương (Bắc Ninh) và hành trình đưa nấm lim xanh vào sản xuất

Chuyên gia Nguyễn Tiến Ky kiểm tra quy trình trồng nấm lim xanh dưới tán rừng ở Tiên Lục (Bắc Ninh). Ảnh NT

Khi nấm dược liệu trở thành hướng đi mới

Nấm lim xanh từ lâu đã được biết đến trong y học dân gian và ngày càng được quan tâm dưới góc độ nghiên cứu về các hợp chất sinh học. Một số nghiên cứu cho thấy nấm lim xanh chứa polysaccharide, nhóm hợp chất được quan tâm nhờ khả năng hỗ trợ sức khỏe và hoạt động chống oxy hóa. Đây cũng là cơ sở để nấm lim xanh được sử dụng làm nguyên liệu cho nhiều sản phẩm như trà túi lọc, trà hòa tan, rượu nấm lim xanh và các sản phẩm bổ sung dinh dưỡng.

Sự đa dạng trong chế biến không chỉ góp phần nâng cao giá trị của cây nấm mà còn mở rộng thị trường tiêu thụ, từ sản phẩm nguyên liệu đến các dòng sản phẩm chế biến sâu. Đây là hướng đi được HTX Nấm lim xanh Nguyên Dương xác định trong quá trình xây dựng vùng nguyên liệu và phát triển sản phẩm đặc trưng.

Hiện HTX có 7 thành viên tham gia trồng nấm lim xanh trên diện tích khoảng 2.000 m², bước đầu đã cho thu hoạch. Thời gian tới, HTX dự kiến tiếp tục hoàn thiện quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng nấm và phát triển các sản phẩm chế biến như nấm lim xanh khô, rượu nấm lim xanh, trà nấm lim xanh... hướng tới xây dựng sản phẩm đạt chuẩn OCOP, qua đó nâng cao giá trị kinh tế và khả năng cạnh tranh trên thị trường.

Tiên Lục là vùng đất có truyền thống sản xuất nông nghiệp. Sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, xã Tiên Lục được hình thành trên cơ sở sáp nhập các xã Tiên Lục, Đào Mỹ, Nghĩa Hòa, Nghĩa Hưng và An Hà. Không gian sản xuất được mở rộng cũng đặt ra yêu cầu tổ chức lại sản xuất, phát huy lợi thế địa phương và tìm kiếm những ngành nghề có khả năng tạo giá trị cao. Trong hoàn cảnh ấy, sản xuất nấm là một hướng đáng chú ý.

So với nhiều cây trồng truyền thống, nghề nấm có đặc điểm khá đặc biệt: không phụ thuộc hoàn toàn vào diện tích đất canh tác mà có thể tổ chức trong nhà xưởng, sử dụng hệ thống giá kệ nhiều tầng để tận dụng không gian. Quan trọng hơn, môi trường sinh trưởng của nấm có thể được kiểm soát bằng các thiết bị và quy trình kỹ thuật.

Với nấm ăn, người sản xuất đã có nhiều kinh nghiệm trồng nấm trên các giá thể thông thường. Nhưng với nấm dược liệu, trong đó có nấm lim xanh, yêu cầu kỹ thuật cao, quy trình khắt khe hơn. Đây cũng là lý do HTX Nấm Nguyên Dương lựa chọn hướng đi này như một bước mở rộng giá trị của nghề nấm.

Chị Nguyễn Thị Hưng Giám đốc HTX nấm lim xanh người mạnh dạn áp dụng khoa học công nghệ khai phá nghề trồng nấm lim xanh ở Tiên Lục (Bắc Ninh). Ảnh NT

Nấm lim xanh - sản phẩm đòi hỏi sự khác biệt

Nấm lim xanh thuộc nhóm nấm dược liệu, trong tự nhiên thường gắn với môi trường gỗ lim. Khi đưa vào sản xuất nhân tạo, vấn đề quan trọng nhất là phải tạo được môi trường phù hợp để nấm sinh trưởng, đồng thời kiểm soát chặt chẽ giống, giá thể và điều kiện nuôi trồng. Đối với HTX Nấm Nguyên Dương, phát triển nấm lim xanh vì thế không đơn giản là đưa thêm một loại nấm vào danh mục sản xuất. Đây là quá trình nghiên cứu, thử nghiệm và hoàn thiện quy trình.

Từ nguyên liệu ban đầu đến khi hình thành một cây nấm hoàn chỉnh là cả một chuỗi công đoạn. Giá thể phải được xử lý phù hợp; phôi phải được khử trùng; giống phải bảo đảm chất lượng; quá trình nuôi sợi cần được theo dõi thường xuyên. Khi nấm bước vào giai đoạn tạo quả thể, nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng và không khí thông thoáng tiếp tục phải được kiểm soát. Chỉ một sơ suất nhỏ trong khâu vệ sinh hoặc điều chỉnh môi trường cũng có thể ảnh hưởng đến cả lứa sản xuất. Chính vì vậy, nghề trồng nấm lim xanh đòi hỏi người sản xuất phải chuyển từ tư duy “làm nông theo kinh nghiệm” sang tư duy “sản xuất theo quy trình”.

Công nghệ đứng sau mỗi cây nấm

Một trong những điểm quan trọng tạo nên hướng đi của HTX Nấm Nguyên Dương là sự gắn kết giữa sản xuất nấm và công nghệ. Trong nhà trồng, các yếu tố như nhiệt độ và độ ẩm có thể được theo dõi thường xuyên. Hệ thống thông gió, tưới ẩm, giá kệ và các thiết bị hỗ trợ giúp người sản xuất chủ động hơn trước sự thay đổi của thời tiết.

Đối với nấm lim xanh, công nghệ còn có vai trò trong từng khâu của quy trình. Việc chuẩn hóa giá thể, xử lý phôi, kiểm soát nhiễm tạp và theo dõi quá trình phát triển của nấm giúp nâng cao tính ổn định của sản phẩm. Đây chính là điểm khác biệt căn bản giữa sản xuất nhỏ lẻ và sản xuất theo hướng hàng hóa.

Khi một quy trình được chuẩn hóa, người sản xuất có thể ghi chép, đánh giá và điều chỉnh từng công đoạn. Từ đó, chất lượng sản phẩm có cơ sở để ổn định hơn, đồng thời tạo điều kiện cho việc truy xuất nguồn gốc sau này. Trung tâm Thực nghiệm và Chuyển giao Công nghệ sinh học - Viện Nghiên cứu, Đào tạo và Tư vấn Khoa học Công nghệ (ITC), Đặc biệt là chuyên gia Nguyễn Tiến Ky, ông khẳng định: trồng nấm lim xanh không khó nhưng đòi hỏi người nông dân phải nắm chắc kỹ thuật từ khâu chọn giống, các chu kỳ sinh trưởng, phát triển của nấm, vệ sinh lán trại sạch sẽ, kiểm tra mầm bệnh… Đặc biệt, nấm phải được trồng trên thân gỗ lim mới bảo đảm chất lượng, trồng ở những nơi râm mát, phù hợp trong lán trại hoặc dưới tán rừng tự nhiên.

Mô hình trồng nấm dưới tán rừng tự nhiên được đánh giá vượt trội nhờ khả năng tận dụng môi trường thiên nhiên vốn có. Ưu điểm trồng nấm lim xanh không tốn công chăm sóc và chu kỳ thu hoạch kéo dài. Sau khoảng từ 3 đến 4 tháng, nấm bắt đầu cho thu hoạch và mỗi lứa cho thu hoạch 4 -5 lần/năm. Giá bán trên thị trường hiện nay dao động từ 400 nghìn đến 500 nghìn đồng/kg nấm tươi, mang lại lợi nhuận cao cho người nông dân.

Nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân trao đổi kinh nghiệm ngay dưới tán rừng trồng nấm. Ảnh NT

Không chạy theo sản lượng

Đối với nấm lim xanh, giá trị không chỉ nằm ở số lượng sản phẩm thu được mà còn ở chất lượng và độ tin cậy. Thị trường nấm dược liệu ngày càng quan tâm đến nguồn gốc nguyên liệu, giống, quy trình sản xuất và phương pháp sơ chế. Người tiêu dùng cũng có xu hướng tìm kiếm những sản phẩm được sản xuất minh bạch, có thông tin rõ ràng. Vì vậy, nếu muốn đưa nấm lim xanh trở thành sản phẩm hàng hóa ổn định, HTX Nấm Nguyên Dương hướng tới việc xây dựng một quy trình khép kín từ sản xuất phôi, chăm sóc, thu hái, sơ chế đến đóng gói.

Mỗi sản phẩm cần có thông tin rõ ràng về nguồn nguyên liệu và quy trình sản xuất. Đây không chỉ là yêu cầu của thị trường mà còn là nền tảng để xây dựng thương hiệu. Một cây nấm có thể được bán dưới dạng nguyên liệu với giá trị nhất định. Nhưng nếu được sơ chế, bảo quản, đóng gói và xây dựng thương hiệu bài bản, giá trị gia tăng sẽ có cơ hội cao hơn.

Từ nấm lim xanh đến câu chuyện kinh tế tuần hoàn

Sản xuất nấm dưới tán rừng ở Tiên Lục còn có một lợi thế phù hợp với định hướng phát triển nông nghiệp xanh: khả năng tận dụng phụ phẩm. Trong chuỗi sản xuất, nhiều loại nguyên liệu có nguồn gốc từ nông nghiệp và lâm nghiệp có thể được xử lý để làm giá thể. Sau khi kết thúc một chu kỳ nuôi trồng, giá thể đã qua sử dụng tiếp tục có thể được xử lý để làm phân hữu cơ hoặc phục vụ các mục đích sản xuất khác.

Nếu được tổ chức tốt, đây chính là một chu trình tuần hoàn: phụ phẩm trở thành nguyên liệu; nguyên liệu tạo ra sản phẩm; phần còn lại tiếp tục quay trở lại phục vụ sản xuất. ới một địa phương có thế mạnh nông nghiệp như Tiên Lục, cách làm này có thể tạo thêm giá trị từ nguồn tài nguyên sẵn có, đồng thời giảm lượng chất thải phải xử lý. Nông nghiệp tuần hoàn vì thế không phải một khái niệm xa lạ mà có thể bắt đầu từ những việc rất cụ thể trong từng cơ sở sản xuất.

Xây dựng thương hiệu từ chất lượng

Một trong những bài toán dài hạn của HTX lim xanh Nấm Nguyên Dương là xây dựng thương hiệu cho sản phẩm. Nấm lim xanh là sản phẩm có giá trị cao, nhưng cũng là lĩnh vực dễ xuất hiện tình trạng quảng cáo quá mức về công dụng. Vì vậy, việc xây dựng thương hiệu cần dựa trên chất lượng thực tế, quy trình sản xuất minh bạch và thông tin khoa học phù hợp.

Sản phẩm có thể được phát triển theo hướng nấm khô, nguyên liệu chế biến hoặc những dòng sản phẩm phù hợp với quy định về thực phẩm. Khi phát triển sản phẩm chế biến sâu, HTX cần đồng thời chú trọng tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, bao bì, nhãn hàng hóa và truy xuất nguồn gốc. Đây là con đường dài nhưng cần thiết nếu muốn chuyển từ một cơ sở sản xuất nấm sang một chủ thể kinh tế nông nghiệp có thương hiệu.

Liên kết để mở rộng quy mô

Một HTX muốn phát triển bền vững không thể chỉ dựa vào năng lực của một vài thành viên. Với nghề nấm, liên kết càng có ý nghĩa bởi sản xuất đòi hỏi giống, kỹ thuật và đầu tư tương đối đồng bộ. HTX Nấm lim xanh Nguyên Dương có thể trở thành đầu mối tập hợp các hộ có cùng hướng sản xuất, cung cấp giống và chuyển giao quy trình, đồng thời kiểm soát chất lượng sản phẩm.

Khi hình thành vùng nguyên liệu và quy trình thống nhất, HTX sẽ có điều kiện làm việc với các doanh nghiệp phân phối, hệ thống bán lẻ và các kênh thương mại điện tử. Cùng với đó, việc liên kết với các viện nghiên cứu, trường đại học và cơ quan chuyên môn sẽ giúp HTX tiếp cận những tiến bộ mới trong chọn giống, công nghệ giá thể, kiểm soát môi trường và chế biến.

Hy vọng những đốm lửa lim xanh sẽ trở thành sản phẩm OCOP đặc hữu ở Bắc Ninh. Ảnh Nguyễn Tông

Đốm lửa nấm lim xanh Nguyên Dương mở hướng mới cho nông nghiệp Tiên Lục

Nấm lim xanh chưa phải là một ngành sản xuất lớn tại Tiên Lục, nhưng câu chuyện của HTX Nấm lim xanh Nguyên Dương cho thấy một hướng phát triển đáng chú ý: nông nghiệp không nhất thiết phải dựa vào diện tích lớn; giá trị có thể đến từ hàm lượng khoa học, công nghệ và khả năng tổ chức sản xuất.

Từ những phôi nấm nhỏ trong nhà xưởng, người sản xuất có thể tạo ra sản phẩm có giá trị cao hơn nếu kiểm soát tốt quy trình. Từ phụ phẩm, có thể tạo ra nguyên liệu. Từ sản phẩm thô, có thể phát triển thành hàng hóa chế biến. Và từ một cơ sở sản xuất, có thể từng bước hình thành một chuỗi liên kết.

Nấm lim xanh, nếu được phát triển trên nền tảng khoa học, công nghệ và chất lượng, có thể trở thành một trong những hướng sản xuất mới góp phần đa dạng hóa nông nghiệp Tiên Lục. Giá trị cuối cùng không chỉ là những cây nấm được thu hái, mà còn là một phương thức sản xuất mới - tiết kiệm tài nguyên, tạo giá trị gia tăng và từng bước đưa nông nghiệp địa phương tiến gần hơn tới mô hình xanh, tuần hoàn và hiện đại.

Chị Nguyễn Thị Hưng Giám đốc Hợp tác xã Nguyên Dương tâm sự: - Được chính quyền quan tâm động viên, được các nhà doanh nghiệp đồng hành, đặc biệt là nhà khoa học lão thành Nguyễn Tiến Ky tận tình hướng dẫn, chuyển giao công nghệ, nấm lim xanh của HTX đang phát triển rất tốt, dù quy mô chưa lớn nhưng hy vọng từ đốm lửa Nguyên Dương trồng nấm lim xanh có thể trở thành sinh kế bền vững ở Tiên Lục. Đối với HTX Nấm lim xanh Nguyên Dương, chặng đường phía trước còn nhiều việc phải làm: hoàn thiện kỹ thuật, ổn định sản lượng, kiểm soát chất lượng, xây dựng thương hiệu và tìm kiếm thị trường. Nhưng chính những yêu cầu đó cũng tạo động lực để HTX tiếp tục đổi mới./.