Đốt lá khô trong nông nghiệp hữu cơ: Lợi bất cập hại, đánh đổi môi trường và sức khỏe cộng đồng

Quá trình đốt phát sinh một lượng lớn khí CO₂, CO, các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi cùng bụi mịn PM2.5

Thực tế cho thấy, khói sinh ra từ việc đốt lá khô có thể khiến một số loài côn trùng như ruồi đục quả, rầy, bọ xít hay muỗi bị ngột ngạt, mất phương hướng và tạm thời rời khỏi khu vực canh tác. Tuy nhiên, hiệu quả này chỉ mang tính cục bộ và tồn tại trong thời gian ngắn. Khi khói tan hoặc thay đổi hướng gió, các loài gây hại nhanh chóng quay trở lại. Điều đáng lo ngại hơn là khói không phân biệt được côn trùng gây hại và các loài có ích trong tự nhiên.

Trong các mô hình nông nghiệp hữu cơ, sự cân bằng sinh thái đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Các loài thiên địch như nhện, bọ ngựa, ong thụ phấn hay nhiều vi sinh vật có lợi là “lá chắn sinh học” giúp kiểm soát sâu bệnh một cách tự nhiên. Khi đốt lá khô, không chỉ côn trùng gây hại bị ảnh hưởng mà các loài có ích cũng bị xua đuổi hoặc tiêu diệt, làm suy giảm khả năng tự cân bằng của hệ sinh thái nông nghiệp. Điều này vô tình khiến người sản xuất phải đối mặt với nguy cơ bùng phát dịch hại mạnh hơn trong tương lai.

Không dừng lại ở đó, việc đốt lá khô còn gây tổn hại trực tiếp đến đất – nền tảng cốt lõi của nông nghiệp hữu cơ. Nhiệt độ cao từ quá trình đốt có thể tiêu diệt các vi sinh vật, nấm cộng sinh và trùn đất có lợi, những tác nhân quan trọng giúp phân giải chất hữu cơ và cung cấp dinh dưỡng cho cây trồng. Lớp mùn tự nhiên trên bề mặt đất cũng bị phá hủy, làm giảm khả năng giữ nước, giữ chất dinh dưỡng và gia tăng nguy cơ xói mòn, bạc màu đất. Trong khi đó, lượng dinh dưỡng tích lũy trong lá khô, thay vì được chuyển hóa thành nguồn phân hữu cơ quý giá, lại bị thất thoát vào khí quyển dưới dạng khí thải.

Tác động tiêu cực của việc đốt lá khô không chỉ dừng lại trong phạm vi đồng ruộng mà còn lan rộng ra môi trường sống của cộng đồng. Quá trình đốt phát sinh một lượng lớn khí CO₂, CO, các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi cùng bụi mịn PM2.5. Đây là những tác nhân ô nhiễm không khí nguy hiểm, có khả năng xâm nhập sâu vào phổi, đi vào hệ tuần hoàn và gây ảnh hưởng đến nhiều cơ quan trong cơ thể. Các nghiên cứu quốc tế đã chỉ ra mối liên hệ giữa hoạt động đốt phụ phẩm nông nghiệp với sự gia tăng các bệnh về hô hấp, tim mạch và tỷ lệ tử vong sớm tại nhiều quốc gia.

Điển hình, tình trạng đốt phụ phẩm cây trồng trên diện rộng tại khu vực Bắc Ấn Độ được xác định là một trong những nguyên nhân khiến chất lượng không khí tại thủ đô Delhi thường xuyên rơi vào mức báo động. Khói từ các đám đốt có thể lan xa hàng chục, thậm chí hàng trăm kilomet, ảnh hưởng đến những khu vực không trực tiếp phát sinh nguồn ô nhiễm. Năm 2023, tại Thái Lan, khoảng 2 triệu người đã phải tìm kiếm hỗ trợ y tế liên quan đến ô nhiễm không khí trong mùa đốt phụ phẩm nông nghiệp. Những con số này cho thấy tác động của hoạt động đốt không còn là vấn đề riêng của người nông dân mà đã trở thành thách thức đối với sức khỏe cộng đồng.

Thay vì đốt bỏ, lá cây và phụ phẩm nông nghiệp có thể được ủ thành phân compost để bổ sung dinh dưỡng cho đất

Trước những hệ lụy ngày càng rõ rệt, nhiều chuyên gia khuyến nghị cần thay thế việc đốt lá khô bằng các giải pháp thân thiện hơn với môi trường. Thay vì đốt bỏ, lá cây và phụ phẩm nông nghiệp có thể được ủ thành phân compost để bổ sung dinh dưỡng cho đất, hoặc sử dụng làm lớp phủ sinh học giúp giữ ẩm và hạn chế cỏ dại. Bên cạnh đó, các biện pháp quản lý dịch hại sinh học như sử dụng bẫy côn trùng, chế phẩm từ tỏi, ớt, dầu neem hay tăng cường thiên địch tự nhiên đang được xem là hướng đi phù hợp với nguyên tắc của nông nghiệp hữu cơ.

Trong bối cảnh sản xuất nông nghiệp ngày càng hướng tới sự bền vững và thân thiện với môi trường, việc tiếp tục duy trì thói quen đốt lá khô không chỉ làm suy giảm chất lượng đất đai mà còn tạo ra những nguy cơ đáng kể đối với sức khỏe con người. Từ một giải pháp canh tác mang tính kinh nghiệm, đốt lá khô đang cho thấy nhiều hệ lụy hơn là lợi ích. Chấm dứt hoặc hạn chế hoạt động này không chỉ góp phần bảo vệ môi trường mà còn là bước đi cần thiết để xây dựng một nền nông nghiệp hữu cơ thực sự xanh, sạch và bền vững./.