Đà Nẵng: Hướng tới 150 năm ngày sinh chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng

Chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng – nhà yêu nước, nhà báo và nhà văn hóa tiêu biểu của dân tộc.

Ngày 1/10/2026 đánh dấu 150 năm ngày sinh chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng (1/10/1876 - 1/10/2026), người con ưu tú của vùng đất Quảng Nam, nhà hoạt động yêu nước, nhà báo và nhà văn hóa có nhiều đóng góp trong lịch sử dân tộc. Dịp này cũng là cơ hội nhìn lại cuộc đời của một trí thức đã dành phần lớn cuộc đời cho những hoạt động gắn với vận mệnh đất nước và quyền lợi của nhân dân.

Huỳnh Thúc Kháng sinh ngày 1/10/1876 tại làng Thạnh Bình, tổng Tiên Giang Thượng, huyện Hà Đông, phủ Thăng Bình, nay thuộc xã Thạnh Bình, TP Đà Nẵng. Từ nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh, ham học. 13 tuổi đã biết làm văn, 16 tuổi đi thi Hương và đến năm 29 tuổi đỗ Tiến sĩ. Tài học của ông sớm được biết đến rộng rãi, đưa Huỳnh Thúc Kháng trở thành một trong những người hay chữ nổi tiếng ở Kinh đô Huế đương thời.

Đỗ đạt cao nhưng Huỳnh Thúc Kháng không lựa chọn con đường làm quan. Ông cùng những sĩ phu yêu nước như Phan Châu Trinh, Trần Quý Cáp, Lương Văn Can tham gia khởi xướng phong trào Duy Tân, vận động nâng cao dân trí, khơi dậy tinh thần tự cường và thúc đẩy những cải cách nhằm đem lại lợi ích thiết thực cho người dân. Những hoạt động này góp phần tạo nên phong trào yêu nước sôi nổi tại Trung Kỳ, trong đó có phong trào chống thuế năm 1908.

Do tham gia khởi xướng và hoạt động trong phong trào Duy Tân, Huỳnh Thúc Kháng bị thực dân Pháp bắt và đày ra Côn Đảo trong 13 năm, từ 1908 đến 1921. Sau khi được trả tự do, ông tiếp tục dấn thân vào các hoạt động xã hội, chính trị, kiên trì theo đuổi con đường đấu tranh vì quyền lợi của nhân dân và lợi ích của đất nước.

Tháng 7/1926, Huỳnh Thúc Kháng được bầu làm Viện trưởng Viện Dân biểu Trung Kỳ. Tuy nhiên, nhận thấy cơ quan này chưa thực sự phản ánh tiếng nói và nguyện vọng của nhân dân, năm 1928 ông từ chức và tập trung vào hoạt động báo chí, văn chương. Năm 1927, ông sáng lập báo Tiếng Dân, trực tiếp đảm nhiệm cương vị chủ nhiệm, chủ bút trong suốt 16 năm.

Với Huỳnh Thúc Kháng, báo chí trở thành một phương tiện quan trọng để bày tỏ chính kiến và lên tiếng trước những vấn đề của xã hội. Qua Tiếng Dân, ông đề cập đến nhiều vấn đề về dân sinh, dân quyền, tư tưởng và thời cuộc, đồng thời sử dụng ngòi bút để bảo vệ quyền sống, quyền tự do của đồng bào và phê phán chính quyền thực dân phong kiến đương thời.

Đáng chú ý, trong hoạt động báo chí, Huỳnh Thúc Kháng còn có những bài viết đề cập đến chủ quyền lãnh thổ đối với Hoàng Sa và Trường Sa của Việt Nam. Những tư liệu, chứng cứ và quan điểm được ông đưa ra trong các bài viết là một phần trong di sản báo chí của vị chí sĩ, thể hiện sự quan tâm đến vấn đề chủ quyền quốc gia trong bối cảnh lịch sử đầu thế kỷ XX.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Huỳnh Thúc Kháng tham gia Chính phủ Liên hiệp kháng chiến nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa với cương vị Bộ trưởng Bộ Nội vụ theo lời mời của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Năm 1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp, Huỳnh Thúc Kháng được giao quyền Chủ tịch Chính phủ, điều hành công việc của chính quyền cách mạng trong thời điểm đất nước đứng trước nhiều thử thách.

Khi kháng chiến toàn quốc bùng nổ cuối năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh cử Huỳnh Thúc Kháng làm Đặc phái viên của Chính phủ đi kinh lý miền Trung. Ông mang theo nhiệm vụ giải thích đường lối kháng chiến, vận động nhân dân ủng hộ Chính phủ và góp phần củng cố sức mạnh của chính quyền cách mạng.

Không chỉ hoạt động trên lĩnh vực chính trị và báo chí, Huỳnh Thúc Kháng còn để lại dấu ấn trong văn chương, lịch sử và giáo dục. Ông là một trong những người tích cực cổ động việc học chữ Quốc ngữ. Thơ văn của ông thường cô đọng, giàu tính thời sự, thể hiện rõ tình cảm đối với quê hương, đất nước và trách nhiệm của người trí thức trước những biến động của thời đại.

Ngày 21/4/1947, do tuổi cao, sức yếu và bệnh nặng, Huỳnh Thúc Kháng qua đời tại Quảng Ngãi. Hành trình cuộc đời ông trải qua nhiều chặng đường đặc biệt của lịch sử Việt Nam, từ phong trào Duy Tân, những năm tháng bị đày tại Côn Đảo, hoạt động báo chí với Tiếng Dân đến những ngày đầu xây dựng chính quyền cách mạng.

Sau hơn một thế kỷ, dấu ấn của Huỳnh Thúc Kháng vẫn hiện diện trên quê hương nơi ông sinh ra. Xã Thạnh Bình hiện nay được thành lập trên cơ sở sáp nhập các xã Tiên An, Tiên Cảnh, Tiên Lộc và Tiên Lập, thuộc TP Đà Nẵng. Trang thông tin điện tử của địa phương hiện có nhiều hoạt động tưởng niệm, tri ân và bảo tồn các giá trị gắn với cụ Huỳnh Thúc Kháng.

Hướng tới 150 năm ngày sinh Huỳnh Thúc Kháng, việc nhìn lại cuộc đời và sự nghiệp của ông không chỉ là nhắc nhớ một nhân vật lịch sử tiêu biểu, mà còn góp phần làm rõ những giá trị về lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm với cộng đồng và vai trò của trí thức trước vận mệnh dân tộc. Với những cống hiến to lớn, Huỳnh Thúc Kháng được Chủ tịch nước truy tặng Huân chương Sao Vàng vào năm 2012.