Bụi mịn và khói dày đặc bao phủ khu vực canh tác, làm giảm chất lượng không khí và ảnh hưởng trực tiếp đến sinh trưởng của cây trồng.

Bụi mịn PM2.5: Tác nhân âm thầm bào mòn năng suất nông nghiệp

Ô nhiễm không khí tại Hà Nội có xu hướng gia tăng vào mùa đông – xuân, khi nồng độ PM2.5 nhiều ngày liền vượt chuẩn 3–5 lần theo số liệu quan trắc năm 2025. Bụi mịn PM2.5 là các hạt bụi siêu nhỏ có đường kính ≤ 2,5 micromet, nhỏ đến mức có thể xuyên qua hệ hô hấp, đi sâu vào phổi và cả máu. Loại bụi này chủ yếu phát sinh từ khí thải giao thông, hoạt động xây dựng, đốt rác – rơm rạ và công nghiệp, được xem là tác nhân ô nhiễm nguy hiểm nhất do khả năng gây hại trực tiếp đến sức khỏe và môi trường.

Lớp bụi mịn dày đặc bao phủ đồng ruộng và vườn cây ngoại thành đã gây cản trở đáng kể đến quá trình quang hợp. Với kích thước siêu nhỏ, PM2.5 dễ dàng bám chặt lên bề mặt lá, làm tắc nghẽn lỗ khí khổng và giảm khả năng hấp thụ ánh sáng. Hệ quả là nhiều loại rau màu, cây ăn quả và hoa cảnh suy giảm hiệu suất quang hợp từ 10–30%, sinh trưởng chậm và cho năng suất thấp. Chất lượng nông sản cũng bị tác động rõ rệt: rau mất độ xanh tự nhiên, quả giảm độ bóng và phẩm cấp thương mại. Cây trồng suy yếu kéo theo nguy cơ sâu bệnh tăng mạnh, đồng thời bụi tích tụ lâu ngày có thể mang theo kim loại nặng, gây tồn lưu trong đất và ảnh hưởng lâu dài đến an toàn thực phẩm. Khi bụi mịn bám dày suốt nhiều ngày liên tiếp, nông dân buộc phải tăng tần suất vệ sinh lá, bổ sung chế phẩm vi sinh và phân hữu cơ để duy trì sức khỏe cây trồng, làm chi phí sản xuất đội lên đáng kể.

Giải pháp giảm thiểu tác động và hướng đến sản xuất bền vững

Trong bối cảnh ô nhiễm không khí có xu hướng kéo dài và lặp lại theo mùa, việc chủ động triển khai các giải pháp ứng phó trở nên cấp thiết để giảm thiểu thiệt hại và duy trì sản xuất nông nghiệp bền vững. Trước hết, cần tăng cường các biện pháp bảo vệ trực tiếp cho cây trồng như áp dụng nhà lưới, nhà màng nhằm hạn chế bụi bám; phun rửa lá định kỳ để phục hồi hoạt động quang hợp; đồng thời bổ sung phân hữu cơ và chế phẩm vi sinh để nâng cao sức đề kháng, cải thiện hệ vi sinh vật đất. Song song với đó, công tác quản lý đất – nước và môi trường xung quanh cũng đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Việc kiểm tra chất lượng đất định kỳ, tăng cường mùn sinh học và xây dựng các dải cây xanh chắn bụi quanh khu sản xuất sẽ giúp giảm nguy cơ tích tụ chất độc hại, bảo vệ hệ sinh thái canh tác.

Hoạt động của trạm trộn bê tông tại phường Sơn Tây tạo ra bụi mịn từ quá trình tập kết, nghiền và bốc dỡ vật liệu. Lượng bụi phát tán theo gió bao phủ khu vực xung quanh, gây ô nhiễm không khí và ảnh hưởng trực tiếp đến cây trồng, thảm thực vật và đời sống người dân. Ảnh: Đức Cường

Ở góc độ quản lý môi trường, cần kiểm soát nghiêm ngặt các nguồn phát thải như đốt rơm rạ và hoạt động xây dựng gần khu canh tác, đồng thời công khai chỉ số AQI theo thời gian thực để nông dân chủ động điều chỉnh lịch chăm sóc, tưới tiêu và thu hoạch. Về lâu dài, phát triển nông nghiệp hữu cơ được xem là chiến lược bền vững nhất, bởi mô hình này hạn chế phụ thuộc vào hóa chất, tăng khả năng chống chịu của cây trồng và phục hồi hệ vi sinh tự nhiên của đất – những yếu tố then chốt trong bối cảnh chất lượng không khí ngày càng biến động.

Cây cối quanh khu vực trạm trộn bê tông bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi bụi mịn và bùn thải từ quá trình rửa xe, trộn bê tông. Lớp bụi xi măng phủ lên lá và đất canh tác, làm giảm khả năng quang hợp và gây thoái hóa môi trường sinh thái địa phương. Ảnh: Đức Cường

Ô nhiễm không khí và bụi mịn PM2.5 không còn là thách thức tức thời, mà đang trở thành tác nhân ảnh hưởng trực tiếp và lâu dài đến hệ sinh thái nông nghiệp ven đô. Vì vậy, bảo vệ cây trồng không chỉ là nhiệm vụ của riêng người nông dân, mà cần sự phối hợp của cơ quan quản lý, cộng đồng và toàn xã hội. Việc đồng bộ hóa các giải pháp kỹ thuật, kiểm soát phát thải và mở rộng sản xuất hữu cơ sẽ góp phần xây dựng nền nông nghiệp an toàn – bền vững hơn. Khi môi trường được cải thiện, đất đai được phục hồi và hệ canh tác ổn định, nông nghiệp ngoại thành Hà Nội sẽ tiếp tục giữ vững vai trò “vành đai xanh” quan trọng, cung cấp nguồn thực phẩm sạch và ổn định cho hàng triệu người dân Thủ đô hôm nay và trong nhiều năm tới.