ki-niem-15-voaa
Thứ tư 18/11/2026 18:48Thứ tư 18/11/2026 18:48 Hotline: 0326.050.977Hotline: 0326.050.977 Email: toasoan@tapchihuucovietnam.vnEmail: [email protected]

Tag

Kể chuyện năm Tỵ

Bộ ba Duy Tân Quảng Nam và năm Ất Tỵ

Tăng
aa
Giảm
Chia sẻ Facebook
Bình luận
In bài viết
Cuộc nam du mùa xuân năm Ất Tỵ (1905) của “bộ ba Duy tân Quảng Nam” với một bài thi và một bài phú ở trường thi Bình Định được xem như là “tiếng nổ lớn với âm hưởng lâu dài”…

Mùa xuân năm Ất Tỵ, khi công việc Duy tân ở Quảng Nam tạm đi vào nền nếp, ba lãnh tụ của phong trào gồm Phan Châu Trinh, Trần Quý Cáp, Huỳnh Thúc Kháng thực hiện chuyến nam du. “Cả ba lên đường như các chàng Lưu Bị, Quan Vũ, Trương Phi sau khi kết nghĩa Đào Viên”, dẫn theo cuốn “Phong trào Duy tân” của Nguyễn Văn Xuân. Chuyến đi được cố học giả Nguyễn Văn Xuân diễn tả một cách đầy hình tượng: “Thiếu mấy con ngựa và thanh kiếm để chúng ta viết nên một tập truyện lịch sử hay những trang kiếm hiệp”. Với mục đích rất rõ ràng “Mang tư tưởng dân quyền, duy tân, đã thức tỉnh được một số sĩ phu và đã có được một lực lượng khá mạnh ở tỉnh nhà” để “đi đánh trống, dộng chuông nơi xứ người”, nhằm mở rộng phong trào.

Bộ ba Duy Tân Quảng Nam và năm Ất Tỵ
Cụ Phan Chu Trinh.

Đoàn “kiếm hiệp tân thời” đã dừng lại ở Bình Định. Nhân kỳ khảo hạch để chuẩn bị cho khoa thi Hương vào năm sau, ba “kiếm khách” đã vào “quậy” trường thi. Phan Châu Trinh làm bài thơ “Chí thành thông thánh”, Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp làm bài phú “Lương ngọc danh sơn”. Cả hai bài đều lấy tên là Đào Mộng Giác (Đào là một họ lớn của Bình Định, còn Mộng Giác là “tỉnh mộng”). Nộp bài xong, những chàng Đào Mộng Giác nhanh chóng vào Phú Yên vì sản phẩm của họ “là một gậy đánh ngang đầu” để “thức tỉnh đám sĩ phu cứ mê say chui đầu vào cái học khoa cử làm hại nước ta đã lâu, ngày nay đã thành đồ bỏ”…

Hơn nửa thế kỷ sau, đọc lại bài thi và bài phú đó có người còn “thấy rung động đến tận đáy hồn” với những câu như: “Giang sơn vô lệ khốc anh hùng/Vạn dân nô lệ cường quyền hạ”, hay “Một lời như khóc như than/Thôi còn Lương Ngọc, Danh Sơn làm gì?”. Đám quan lại của Bình Định “sửng sốt, hãi hùng” nhưng cũng chỉ còn biết “một mặt đệ quyển ấy ra triều đình Huế, một mặt cho nã tên Đào Mộng Giác và bắt một số học trò trong tộc Đào thuộc tỉnh Bình Định là tộc của Đào Tấn để tra hỏi”.

Ở Bình Định lúc ấy, có một người biết Đào Mộng Giác là ai nhưng lại giả vờ không biết. Đó chính là quan đốc học Hồ Trung Lượng. Ông người làng An Dưỡng, huyện Duy Xuyên, phủ Điện Bàn, đỗ tiến sĩ khoa Nhâm Thìn 1892. Năm đó Đốc học Lượng có tang nên không tham gia kỳ khảo hạch. Quan đốc học người Quảng biết rất rõ giọng lưỡi của các đại khoa đồng hương vốn từ sớm đã bài xích khoa cử, đề xướng dân quyền, nhưng ông im lặng và mong cho họ mau đi khỏi địa phận trách nhiệm của mình càng xa càng tốt. Quan đốc học nghĩ mình không có đủ chí khí để làm được việc lớn như họ thì ít ra cũng phải biết im lặng đứng về phía họ.

Bộ ba Duy Tân Quảng Nam và năm Ất Tỵ
Cụ Trần Quý Cáp.

Rời Phú Yên, đoàn “kiếm khách” lại tiếp tục cuộc nam du. Lúc qua Nha Trang được tin chiến hạm Nga đậu tại Cam Ranh, bèn giả trang khách buôn, thuê thuyền đánh cá, mua trứng gà cùng trái cây các thứ để lên thuyền Nga xem rất khoái. Giữa tháng 5, ba ông tới Bình Thuận. Vừa đến nơi, Phan Châu Trinh bị ốm, còn Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp đi tìm người đồng thanh khí bàn việc phát triển phong trào. Một tháng sau, Trần, Huỳnh về lại Quảng Nam để cùng các thân hào bằng hữu chung vốn lập thương cuộc tại Phố (Hội An - Faifoo), lập trường học, nông hội, trồng quế...

Phan Châu Trinh ở lại Phan Thiết một mình, lập Thơ xã, tham gia diễn thuyết để phổ biến tư tưởng mới về dân quyền, chủ xướng hội “Thanh niên thể dục” là tiền thân của trường Dục Thanh sau này… Định đi tiếp vào Nam kỳ để vận động phong trào nhưng không thành, tháng 9.1905 Phan Châu Trinh quay về. Trên đường về, ông còn tiếp tục dừng lại nhiều nơi để vận động cho phong trào. Ông thuyết phục được một viên quản đạo ở Phan Rang, môt viên tri huyện ở Bình Định, một viên bố chánh hưu trí ở Quảng Ngãi ủng hộ phong trào và sau này đi theo, thậm chí đã chết cho phong trào…

Bộ ba Duy Tân Quảng Nam và năm Ất Tỵ
Cụ Huỳnh Thúc Kháng.

Đánh giá về cuộc nam du của Phan Châu Trinh và các đồng chí, Châu Hải Kỳ đã viết: “Nhờ cụ Phan Châu Trinh chủ xướng, khuyến khích giáo dục, công thương hội mà phong trào truyền bá canh tân, mở mang thương nghiệp, chấn hưng công nghệ đã được khởi phát và thực hiện tại Bình Thuận sớm hơn ở Bắc phần và Nam phần”.

Tháng chạp, sau khi về Quảng Nam, nghe tin Phan Bội Châu từ Nhật Bản về, Phan Châu Trinh lại tìm gặp Tiểu La Nguyễn Thành và Trần Quý Cáp để bàn chuyện ra Bắc. Rồi “kiếm khách” Phan Châu Trinh lại lên đường bắc du, lần này “hiệp sĩ” Ông Ích Đường tháp tùng. Hai thầy trò ra Hà Nội gặp Đào Nguyên Phổ, Lương Văn Can, Võ Hoành, Nguyễn Quyền...; vào Nghệ Tĩnh gặp Ngô Đức Kế, Lê Văn Huân rồi lên Yên Thế gặp Hoàng Hoa Thám, trước khi xuống tàu sang Nhật Bản. Trong năm Ất Tỵ (1905), hạt giống Duy tân Quảng Nam đã được gieo mầm từ Nam ra Bắc, vì vậy được xem là năm “bản lề” của phong trào Duy tân Quảng Nam. Đón xuân Ất Tỵ 2025 này, nhắc chuyện xuân Ất Tỵ xưa như một nén hương tưởng nhớ những “người muôn năm cũ” mà hồn như còn phảng phất đâu đây./.

Bài liên quan

CÁC TIN BÀI KHÁC

Kết Bình phát huy kinh tế rừng, chung sức xây dựng nông thôn xanh

Kết Bình phát huy kinh tế rừng, chung sức xây dựng nông thôn xanh

Dự Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc tại khu Kết Bình, xã Yên Sơn, chiều 17/11, Bí thư Tỉnh ủy Phú Thọ Phạm Đại Dương đề nghị địa phương đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ vào sản xuất, phát huy vai trò người dân trong bảo vệ môi trường và gìn giữ bản sắc văn hóa.
12 thành phố quốc tế hội tụ tại Lễ hội Đèn lồng Hội An

12 thành phố quốc tế hội tụ tại Lễ hội Đèn lồng Hội An

Từ ngày 03 đến 06/12/2026, Lễ hội Đèn lồng quốc tế Hội An lần thứ I năm 2026 với chủ đề “Sắc màu di sản” sẽ chính thức diễn ra tại Quảng trường sông Hoài và khu phố cổ. Sự kiện do UBND thành phố Đà Nẵng chỉ đạo, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì tổ chức nhằm triển khai các nhiệm vụ của Đô thị Di sản sáng tạo Hội An.
GS.TS. Nguyễn Vũ Quốc Huy được bổ nhiệm giữ chức Giám đốc Đại học Huế

GS.TS. Nguyễn Vũ Quốc Huy được bổ nhiệm giữ chức Giám đốc Đại học Huế

Ngày 17/11/2026, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn đã ký Quyết định số 3366/QĐ-BGDĐT bổ nhiệm GS.TS. Nguyễn Vũ Quốc Huy giữ chức Giám đốc ĐH Huế..
Đà Nẵng: Ngày hội Đại đoàn kết thắt chặt tình làng nghĩa xóm ở Vu Gia

Đà Nẵng: Ngày hội Đại đoàn kết thắt chặt tình làng nghĩa xóm ở Vu Gia

Hướng đến kỷ niệm 96 năm Ngày truyền thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các khu dân cư tại xã Vu Gia tổ chức Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc gắn với Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026, tạo không gian giao lưu, gìn giữ bản sắc và lan tỏa tinh thần tương thân tương ái.
Chủ tịch Nghệ An chung vui Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc với người dân bản biên giới

Chủ tịch Nghệ An chung vui Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc với người dân bản biên giới

Chung vui ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc với bà con Nhân dân ở bản Piêng Hòm, xã biên giới Nậm Cắn, Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An Võ Trọng Hải mong muốn cán bộ, đảng viên và toàn thể Nhân dân tiếp tục phát huy truyền thống đoàn kết, đồng lòng, chung sức, xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.
Hà Tĩnh rà soát 19 sản phẩm tham gia đánh giá OCOP năm 2026

Hà Tĩnh rà soát 19 sản phẩm tham gia đánh giá OCOP năm 2026

Trong hai ngày 16 và 17/11, Hội đồng đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP cấp tỉnh Hà Tĩnh tổ chức kiểm tra thực tế tại các cơ sở có sản phẩm đề xuất đánh giá, phân hạng OCOP 3 sao, 4 sao đợt 1 năm 2026. Hoạt động nhằm rà soát điều kiện sản xuất, chất lượng sản phẩm và mức độ đáp ứng các tiêu chí theo quy định của Chương trình OCOP.
Đà Nẵng huy động 160 người tuần tra, bảo vệ động vật hoang dã ở Sơn Trà

Đà Nẵng huy động 160 người tuần tra, bảo vệ động vật hoang dã ở Sơn Trà

Trước nguy cơ săn bắt chim hoang dã và khai thác thủy sản trái phép, phường Sơn Trà (TP Đà Nẵng) huy động 160 người thuộc nhiều lực lượng tổ chức tuần tra, kiểm soát, tháo gỡ bẫy, góp phần bảo vệ hệ sinh thái bán đảo Sơn Trà.
Đà Nẵng: Ngày hội Đại đoàn kết gắn kết cộng đồng Hòa Vang

Đà Nẵng: Ngày hội Đại đoàn kết gắn kết cộng đồng Hòa Vang

Hướng đến kỷ niệm 96 năm Ngày truyền thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (18/11/1930 - 18/11/2026), xã Hòa Vang, TP.Đà Nẵng tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, cộng đồng sôi nổi, trong đó Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc tại thôn Nam Thành trở thành điểm nhấn, góp phần thắt chặt tình làng nghĩa xóm và lan tỏa tinh thần xây dựng khu dân cư đoàn kết, văn minh.
Hải Phòng: Kích hoạt kế hoạch diệt chuột trên hơn 223.700 ha năm 2027

Hải Phòng: Kích hoạt kế hoạch diệt chuột trên hơn 223.700 ha năm 2027

Không đợi đến khi đồng ruộng bị tàn phá mới loay hoay khắc phục, Kế hoạch diệt chuột bảo vệ sản xuất trồng trọt năm 2027 vừa được Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng ban hành đã cho thấy bước chuyển rõ nét trong tư duy quản trị rủi ro nông nghiệp: lấy phòng ngừa chủ động làm gốc, lấy sự đồng bộ làm sức mạnh và lấy an toàn sinh thái làm thước đo bền vững.
Lâm Đồng: Tăng cường thực hiện các biện pháp bảo đảm an toàn trường học

Lâm Đồng: Tăng cường thực hiện các biện pháp bảo đảm an toàn trường học

UBND tỉnh Lâm Đồng vừa ban hành Công văn chỉ đạo tăng cường thực hiện các biện pháp bảo đảm an toàn trường học trên địa bàn tỉnh.
Quảng Ngãi: Chủ tịch UBND tỉnh dự Ngày hội Đại đoàn kết tại thôn An Hoài

Quảng Ngãi: Chủ tịch UBND tỉnh dự Ngày hội Đại đoàn kết tại thôn An Hoài

Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Đức Tâm dự Ngày hội Đại đoàn kết tại thôn An Hoài, xã Mỏ Cày, ghi nhận kết quả xây dựng khu dân cư và chăm lo an sinh xã hội.
Đà Nẵng: Thôn Quế Phương tổ chức Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc

Đà Nẵng: Thôn Quế Phương tổ chức Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc

Thôn Quế Phương, xã Thạnh Bình, TP Đà Nẵng tổ chức Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc gắn với Ngày Văn hóa Việt Nam, biểu dương các tập thể, cá nhân tiêu biểu và trao quà cho hộ khó khăn.
XEM THÊM
dam-ca-mau-chi-vi-hoa
Based on MasterCMS Ultimate Edition 2026 v2.9
Quay về đầu trang
Giao diện máy tính